میراتگرەکانی سوڵتان؛ کێ دەبێتە پیاوی ژمارە یەکی تورکیا دوای ئەردۆگان؟

پەنجەرە

لەو کاتەوەی لە ساڵی ٢٠٠٣ـوە وەک سەرۆک وەزیران و دواتر وەک سەرۆک کۆمار جڵەوی دەسەڵاتی لە ئەنقەرە گرتووەتە دەست، ڕەجەب تەیب ئەردۆگان بووەتە نیشانەیەکی جیاکەرەوەی مێژووی هاوچەرخی تورکیا.

بەڵام ئێستا کە وڵاتەکە بەرەو ساڵی ٢٠٢٨ هەنگاو دەنێت، پرسێکی گەورە لە ناوەندە سیاسییەکانی جیهاندا دەدەرێتەوە: ئایا پیاوە بەهێزەکەی تورکیا ماڵئاوایی لە کورسییەکەی دەکات، یان جارێکی تر یاساکانی یارییەکە دەگۆڕێت؟

بەربەستە دەستوورییەکان و گریمانەی مانەوە

بەپێی دەستووری ئێستای تورکیا، ئەردۆگان لە خولی دووەم و کۆتایی سەرۆکایەتیدایە و ناتوانێت بۆ جارێکی تر خۆی کاندید بکاتەوە. بەڵام چاودێران دەڵێن ئەردۆگان کەسێک نییە بە ئاسانی دەستبەرداری دەسەڵات بێت.

گۆڤاری(The Economist)ـی بەریتانی ئاماژە بەوە دەکات کە سەرۆکی تورکیا هیچ نیشانەیەکی ماندووبوون یان ئارەزووی وازهێنانی زووی پێوە دیار نییە، سەرەڕای ئەوەی تەمەنی گەیشتووەتە ٧١ ساڵ و دەنگۆی زۆریش لەسەر خراپی دۆخی تەندروستی هەیە.

بۆ تێپەڕاندنی بەربەستە دەستوورییەکان، ئەردۆگان دوو ڕێگەی سەرەکی لەبەردەمدایە:

هەموارکردنی دەستوور:
ئەمە پێویستی بە ٤٠٠ دەنگ هەیە لە پەرلەمان (کە ئێستا نییەتی)، یان ٣٦٠ دەنگ بۆ بردنی پرسەکە بۆ ڕیفراندۆم. 

ئەمە سەرکێشییەکی گەورەیە، چونکە باری ئابووری تورکیا و ئەنجامی هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی ئەم دواییە نیشانیان دا کە جەماوەری ئاکپارتی وەک جاران نەماوە.

هەڵبژاردنی پێشوەختە:
ئەمە کلیلە سیحراوییەکەیە. بەپێی ماددەی ١١٦ـی دەستوور، ئەگەر پەرلەمان بڕیاری هەڵبژاردنی پێشوەختە بدات، سەرۆک دەتوانێت بۆ خولێکی تریش خۆی کاندید بکاتەوە. پێشبینی دەکرێت ئەردۆگان لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢٧دا ئەم کارتە بەکاربهێنێت.

جێگرەوەکانی ئەردۆگان؛ کێ دەبێتە کەسی یەکەم؟

ئەگەر ئەردۆگان بڕیاری وازهێنان بدات، یان بارودۆخی تەندروستی ڕێگەی پێنەدا، ململانێیەکی توند لە پشت پەردەکانەوە لە ناو پارتی داد و گەشەپێدان (AKP) دەستپێدەکات. 

بەپێی ڕاپرسییەکان و شیکارییە سیاسییەکان، چوار ناوی دیار لە کێبڕکێدان:

هاکان فیدان (وەزیری دەرەوە): بە "سندوقی ڕەشی" ئەردۆگان و دەوڵەت ناسراوە. پیاوی پێشووی هەواڵگری کە خاوەن کەسایەتییەکی بێدەنگ و کاریگەرە. لە ڕاپرسییەکی مانگی کانوونی یەکەمدا، فیدان بە بەدەستهێنانی ٣٣.٤٪ـی دەنگەکان، وەک بەهێزترین کاندید بۆ جێگرتنەوەی ئەردۆگان دەرکەوتووە.

سولەیمان سۆیلۆ (وەزیری ناوخۆی پێشوو): کاراکتەرێکی پۆپۆلیست و نەتەوەپەروەرە، لە ناو جەماوەری توندڕەوی پارتەکەدا خۆشەویستە و لە ڕاپرسییەکەدا بە ٣٢.٥٪ لە پلەی دووەمدایە.

سەلجوق بایراکتار (زاوای ئەردۆگان): ئەندازیاری فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکان و سیمبولی سەرکەوتنی تەکنەلۆژیای سەربازی تورکیا. ئەو وەک ڕووخسارێکی مۆدێرن و نیشتمانپەروەر دەبینرێت، بەڵام پرسی "حوکمی خێزانی" ڕەنگە ببێتە ڕێگر لەبەردەمی.

بیلال ئەردۆگان (کوڕی سەرۆک): هەرچەندە پێگەی فەرمی نییە، بەڵام لە ناوەندە ئایینی و پەروەردەییەکاندا چالاکە. بەڵام وەک گۆڤاری ئیکۆنۆمیست ئاماژەی پێدەدات، گەلی تورکیا بە گشتی و تەنانەت بنکەی جەماوەری ئاکپارتیش، گواستنەوەی دەسەڵات بە شێوەی "تەوریسی خێزانی" بە دڵ نییە.

ئاستەنگەکان؛ ئاکپارتی بێ ئەردۆگان؟

گەورەترین مەترسی بۆ پارتی داد و گەشەپێدان ئەوەیە کە ئەم پارتە لە ماوەی ٢٠ ساڵی ڕابردوودا تەنها لە دەوری یەک کەس کۆبووەتەوە. 

ئیکۆنۆمیست دەڵێت: "ئاکپارتی بووەتە دامەزراوەیەکی فەرمی بێ دەسەڵاتی ڕاستەقینە" و هەموو بڕیارەکان لە کۆشکی سەرۆکایەتی دەردەچن. بەبێبوونی ئەردۆگان، مەترسی پارچەپارچەبوونی پارتەکە و ململانێی توندی ناوخۆیی زۆر بەهێزە.

قۆناغێکی نادیار

ئێستا تورکیا لەبەردەم قۆناغێکی نادیاردایە. ئەردۆگان لە نێوان ویستی مانەوە لە دەسەڵات تا کۆتا ساتی تەمەنی و لە نێوان ئامادەکردنی جێگرەوەیەک کە بتوانێت میراتەکەی بپارێزێت، لەسەر تەختەیەکی لەرزۆک دانیشتووە.

چاوەکان لەسەر ساڵی ٢٠٢٧ و ٢٠٢٨ـن کە ئایا تورکیا بەرەو گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی دەچێت یان "سیستەمی ئەردۆگانیزم" بە ڕووخسارێکی نوێوە درێژەی دەبێت؟