دراوێک و ٢ نرخ؛ بۆچی بەهای دۆلار لەبەرامبەر دیناردا جێگیر نابێت؟

پەنجەرە

چەندین ساڵە شەقامی عێراقی و ناوەندە ئابوورییەکان گیرۆدەی دیاردەیەکی ئاڵۆزن کە بریتییە لە "دوو نرخی" دۆلار بەرامبەر دینار. لەکاتێکدا بانکی ناوەندی عێراق نرخی فەرمی بە ١٣٢٠ دینار جێگیر کردووە، بەڵام لە "بازاڕی ڕەش"ـدا نرخەکە زۆر لەوە بەرزترە.

ئەم ڕاپۆرتە وردەکارییەکانی ئەم کێشەیە و هۆکارە شاراوەکانی پشت ئەم جیاوازییە دەخاتەڕوو.

کێ نرخی دراو دیارییدەکات و لەسەر چ بنەمایەک؟

لە عێراقدا، سیستەمی دیاریکردنی نرخی دراو جیاوازە لە زۆربەی وڵاتانی سەرمایەداری. عێراق پەیڕەوی سیستەمی "پەیوەستکردنی جێگیر" (Fixed Exchange Rate) دەکات.

بانکی ناوەندی عێراق بە هەماهەنگی لەگەڵ حکومەت و وەزارەتی دارایی، نرخەکە دیارییدەکات. ئەمە بەو مانایەیە کە عێراق خۆی بڕیار لەسەر بەهای دراوەکەی دەدات، نەک هێزەکانی "خستنەڕوو و خواست" لە بازاڕی ئازاددا.

بنەمای بەهای دینار پشت بە یەدەگی دۆلار دەبەستێت کە عێراق لە ڕێگەی فرۆشتنی نەوتەوە دەستی دەکەوێت. چونکە نەوتی عێراق بە دۆلار دەفرۆشرێت و ئەو پارەیە لە "بانکی فیدراڵی ئەمریکا" دادەنرێت، بانکی ناوەندی عێراق ئەو دۆلارانە دەگۆڕێتەوە بۆ دینار بۆ ئەوەی مووچە و خەرجییەکانی ناوخۆی پێ دابین بکات.

بۆچی جیاوازییەکی زۆر لەنێوان نرخی فەرمی و بازاڕدا هەیە؟

پسپۆڕانی ئابووری ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم جیاوازییە (کە هەندێکجار دەگاتە ٢٠ نمرە) پەیوەندی بە کەمیی دۆلارەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە ڕێکارەکانەوە هەیە.

هۆکارە سەرەکییەکان ئەمانەن:

سەکۆی ئەلیکترۆنی (The Platform):
بانکی فیدراڵی ئەمریکا مەرجی توندی داناوە بۆ فرۆشتنی دۆلار بە عێراق بۆ ڕێگریکردن لە "شووشتنەوەی پارە" و گەیشتنی دۆلار بەو وڵاتانەی لەژێر سزای ئەمریکادان (وەک ئێران).

زۆرێک لە بازرگانەکان ناتوانن یان نایانەوێت لەم سەکۆیەدا ناوی خۆیان تۆمار بکەن، بۆیە پەنا دەبەنە بەر بازاڕی ڕەش بۆ کڕینی دۆلار، ئەمەش خواست لەسەر دۆلاری بازاڕ زیاد دەکات و نرخەکەی بەرز دەکاتەوە.

قاچاخچێتی دۆلار:
بەهۆی سزاکانی سەر وڵاتانی دراوسێ، هەمیشە داواکارییەکی زۆر بۆ دۆلاری کاش هەیە بۆ ئەوەی بە قاچاخ ببرێتە دەرەوە. ئەم دۆلارە لە بازاڕی ئازاد دەکڕدرێت، نەک لە بانکی ناوەندی.

باج و گومرگ:
زۆرێک لە بازرگانە بچووکەکان بۆ ئەوەی لە باجی حکومەت ڕابکەن، نایانەوێت بە نرخی فەرمی دۆلار لە بانکەکان وەربگرن (چونکە ناویان تۆمار دەکرێت)، بۆیە بە گرانتر لە بازاڕ دەیکڕن، بەڵام بە نهێنی دەمێننەوە.

متمانەی هاووڵاتی:
نەبوونی متمانە بە سیستەمی بانکی وایکردووە خەڵک پاشەکەوتەکانیان لە دینارەوە بکەنە دۆلار، ئەمەش فشارێکی بەردەوام لەسەر بازاڕ دروست دەکات.

ئایا وڵاتانی دیکە هەمان حاڵەتیان هەیە؟

نەخێر، عێراق تەنیا نییە، بەڵام دۆخی عێراق تایبەتمەندی خۆی هەیە. ئەم دیاردەیە بە "بازاڕی هاوتەریب" دەناسرێت و لەم وڵاتانەدا دەبینرێت:

لوبنان: جیاوازییەکی یەکجار گەورە لەنێوان نرخی فەرمی و بازاڕی ڕەشدا هەیە (لوبنان نموونەی هەرە خراپە).

ئێران: بەهۆی سزاکانەوە، نرخی تەمەن لە بازاڕدا چەندین هێندەی نرخی فەرمیی دەوڵەتە.

میسر: پێش ماوەیەک میسر دوو نرخی هەبوو، بەڵام دواتر حکومەت ناچار بوو "نرخی جێگیر" لابدات و ڕێگە بدات نرخەکە بازاڕ دیاریی بکات بۆ ئەوەی هەردوو نرخەکە یەکبگرنەوە.

ئەرجەنتین: یەکێکە لەو وڵاتانەی زۆرترین جۆری نرخی دۆلاری هەیە.

زیاتر لە قەیرانێکی دارایی

بەڕای پسپۆڕان، جیاوازیی نرخی دۆلار لە عێراقدا قەیرانێکی کارگێڕی و سیاسییە نەک تەنها دارایی.

تا ئەو کاتەی عێراق نەتونێت هەموو بازرگانییەکەی بخاتە ناو سەکۆی ئەلیکترۆنی و ڕێگری لە چوونە دەرەوەی نایاسایی دۆلار بگرێت، بازاڕی ڕەش وەک مۆتەکەیەک بەسەر گیرفانی هاوڵاتیانەوە دەمێنێتەوە و نرخی دۆلاریش جێگیریی بەخۆیەوە نابینێت.