"ژەهراوییبوونی بێدەنگ"؛ ڕووبارەکانی هەرێم پڕدەبن لە ئاوەڕۆ

پەنجەرە

لەکاتێکدا جیهان بەرەو بەکارهێنانەوەی ئاو و پاراستنی سەرچاوە سروشتییەکان هەنگاو دەنێت، هەرێمی کوردستان لەبەردەم ئاڵۆزییەکی ژینگەیی مەترسیداردایە. نەبوونی ژێرخانێکی مۆدێرن بۆ چارەسەرکردنی ئاوی قورس (ئاوەڕۆ)، نەک تەنها بووەتە هۆی پیسبوونی سەرچاوە ئاوییەکان، بەڵکو هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر ئاسایشی خۆراک و تەندروستی نەوەکانی داهاتوو.

قەبارەی کێشەکە؛ ئامارەکان زەنگی مەترسی لێ دەدەن

بەگوێرەی داتاکانی بەڕێوەبەرایەتی ئاوی هەرێم، قەبارەی کارەساتەکە لەوە گەورەترە کە دەبینرێت. لە هەرێمی کوردستاندا تەنها ١٠ بۆ ٢٠٪ـی ئاوی قورس چارەسەر دەکرێت، ئەمەش بەو مانایەیە کە ٨٠٪ بۆ ٩٠٪ـی پاشماوەی ئاوەڕۆی شارەکان، بەبێ هیچ پاڵاوتنێکی زانستی، ڕاستەوخۆ دەڕژێنە ناو ڕووبار، دۆڵ و ته‌نانه‌ت سه‌رچاوه‌كانی ئاوی ژێر زه‌وی.

ئەم کێشەیە تەنها پەیوەست نییە بە ماڵانەوە، بەڵکو پاشماوەی کارگەکان، پاڵاوگەکان و ناوەندە پیشەسازییەکانیش دەگرێتەوە.

گەشەی خێرای دانیشتوان و فراوانبوونی شارەکان بەبێ بوونی سیستمێکی مۆدێرنی ئاوەڕۆ، وایکردووە ژێرخانی ئێستا توانای کۆنترۆڵکردنی ئەم قەبارە گەورەیەی پاشماوەی شلی نەبێت.

لێکەوتەکان؛ لە تێکچوونی ژینگەوە تا هەڕەشەی شێرپەنجە

لێکەوتەکانی ئەم پشتگوێخستنە تەنها لە بۆنێکی ناخۆشدا کورت نابنەوە، بەڵکو زنجیرەیەک کارەساتی تەندروستی و ژینگەیی بەدوای خۆیاندا دەهێنن، لەوانە:

پیسبوونی سەرچاوە ستراتیژییەکانی ئاو:
نموونەی هەرە دیار "ڕووباری تانجەرۆ"یە لە سلێمانی، کە بووەتە شوێنی کۆبوونەوەی پاشماوەی ژەهراوی، ڕۆنی کارگەکان و کانزا قورسەکان. ئەم ئاوە پیسە دەڕژێتە ناو "بەنداوی دەربەندیخان" کە سەرچاوەی سەرەکیی ئاوی خواردنەوەی هەزاران کەسە.

هەڕەشە بۆ سەر تەندروستی گشتی:
بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکانی وەک کۆلێرا، سکچوون و نەخۆشییە پێستییەکان، لێکەوتەی ڕاستەوخۆی ئەم ئاوە پیسانەن. مەترسیدارترین لایەن، بوونی کانزا قورسەکانی وەک (قورقوشم و کادمیۆم)ـە کە دەبنە هۆی زیادبوونی نەخۆشییەکانی شێرپەنجە.

تێکچوونی زنجیرەی خۆراک:
لە زۆرێک لە ناوچەکان، ئەم ئاوە پیسانە بۆ ئاودێری زەوییە کشتوکاڵییەکان بەکاردێن. ئەمەش وایکردووە مادە ژەهراوییەکان بچنە ناو سەوزە و میوەکان و لەوێشەوە بۆ جەستەی مرۆڤ، کە ئەمە وەک "ژەهرخواردکردنی بێدەنگ" وەسف دەکرێت.

کاریگەرییە سنوربڕەکان:
پیسبوونی ئاو لە هەرێم تەنها لێرە ناوەستێت، بەڵکو دەگاتە ڕووباری دیجلە و پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشووری عێراقیش، کە ئەمە کێشەی سیاسی و ژینگەیی لەسەر ئاستی نیشتمانی دروست دەکات.

هەنگاوەکانی حکومەت؛ دەستپێکێکی درەنگوەخت

حکومەتی هەرێمی کوردستان مەترسییەکە دەزانێت، بەڵام هەنگاوی ستراتیژی و گرنگی نەناوە.

لەماوەکانی ڕابردوودا دەستەی وەبەرهێنان پڕۆژەکانی نیشتەجێبوونی ناچارکردووو بەوەی یەکەی چارەسەری ئاوەڕۆیان هەبێت، کەچی ئەمە بەشێوەیەکی ڕێژەیی کاری لەسەرکراوە.

بەڵام یەکێک لە گەورەترین پڕۆژەکانی ئەم بوارە کە لە کۆتایی ساڵی پار بڕیاری لێدرا، ئەنجامدانی پڕۆژەی چارەسەرکردنی ئاوی قورسی هەولێرە بە گوژمەی نزیکەی ٥٨٠ ملیۆن دۆلار.

بەپێی ڕاگەیەنراوێکی پارێزگاری هەولێر، قۆناغی یەکەمی پڕۆژەکە بڕیارە لەسەر ئەرکی ڕێکخراوی جایکای ژاپۆنی بە گوژمەی ٢٨٨ ملیۆن دۆلار ئەنجام بدرێت. 

هەرچەندە ئەم هەنگاوەی حکومەت ئومێدبەخشە، بەڵام پێویستە ئەم ئەزموونە بە خێرایی بۆ سەرجەم شار و شارۆچکەکان بگوازرێتەوە، چونکە چارەسەرنەکردنی ئاوی قورس تەنها کێشەیەکی خزمەتگوزاریی نییە، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەیە لەگەڵ کارەساتێکی ژینگەیی و تەندروستی، کە ئەگەر ئەمڕۆ پێنەگیرێت، سبەی تێچووەکەی زۆر گرانتر دەکەوێت.