ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و گریمانەی بەرەو دوو هێڵی ستراتیژی؛ لە پەیمانی مەککە تا هێڵی ئیسرائیل–ئیمارات

 پەنجەرە

پەیمانی بەرگریی هاوبەشی نێوان عەرەبستانی سعودی، تورکیا و پاکستان کە لە ٧ی ئاب ٢٠٢٦ لە مەککە واژۆ کرا، تەنها ڕێککەوتنێکی سەربازیی ئاسایی نییە؛ بەڵکو نیشانەی گۆڕانێکی گرنگ لە نەخشەی هاوسەنگی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشووری ئاسیا دەدات. ڕێککەوتنەکە بنەمای بەرگریی هاوبەشی هەیە و هێرش بۆ سەر یەکێک لە ئەندامەکان بە هێرش بۆ سەر هەموو ئەندامەکان دادەنرێت، هەرچەندە هێشتا وردەکارییەکانی پابەندبوونی سەربازی بە تەواوی ڕوون نییە. 

لە بەرامبەر ئەم هەنگاوەدا، پرسیارێکی گرنگ دێتە پێشەوە: ئایا دەتوانێت هێڵێکی بەرامبەر لە نێوان ئیسرائیل، ئیمارات، یۆنان و قوبرس دروست ببێت؟ وەڵامی کورت ئەوەیە: ئەگەری دروستبوونی هێڵێکی هاوکاریی ستراتیژی هەیە، بەڵام لە ئێستادا باشترە بە «هاوسەنگییەکی نەرم» بزانرێت، نەک هاوپەیمانێتییەکی فەرمی و یەکگرتوو وەک بلۆک بەندییەک.

ئەم ئاراستەیە هەر ئێستا هەستی پێدەکرێت. بە تایبەتی، پەیوەندییەکانی ئیسرائیل–ئیمارات–هیندستان بە هەندێک هاوکاریی یۆنان و قوبرس پەیوەندییان پێوە دەکرێت و وەک هێڵێکی نوێی هاوسەنگکردنەوەی هێزی ناوچەیی دەبینرێت. 

بەڵام ئەم هێڵە هەمان جۆری هێزی پەیمانی مەککە نییە. پەیمانی سعودی–تورکیا–پاکستان، لە ڕووی سەربازییەوە، سێ هێزی گەورەی ناوچەیی لە یەک چوارچێوەدا کۆدەکاتەوە. تورکیا توانای پیشەسازیی سەربازی و هێزی سەربازیی بەرفراوانی هەیە؛ پاکستان هێزی ئەتۆمی و ئەزموونی سەربازییەکی گرنگی هەیە؛ سعودییش توانای دارایی و جۆرێک لە توانای سەربازیی پێشکەوتووی هەیە. بۆیە کۆکردنەوەی ئەم سێ توانایە دەتوانێت بەرەیەکی کاریگەر دروست بکات. 

لە بەرامبەردا، هێڵی ئیسرائیل–ئیمارات–یۆنان–قوبرس زیاتر لەسەر تەکنەلۆژی، هەواڵگری، توانای هەوایی و دەریایی، وزە و پەیوەندییە ستراتیژییەکان لەگەڵ ئەمریکا و ئەوروپا دامەزرێت. وەلێ ئیسرائیل توانای هەواڵگری و تەکنەلۆژیی بەرگریی بەرزی هەیە و ئیماراتیش توانای دارایی و پەیوەندییەکی فراوانی لەگەڵ ڕۆژئاوا هەیە .

بەڵام خاڵی گرنگ ئەوەیە کە ئیمارات بە تەواوی لە بەرامبەر سعودی و تورکیا دابڕاو نییە. ئیمارات دەتوانێت لەگەڵ ئیسرائیل هاوکاری بکات و لە هەمان کاتدا پەیوەندییەکانی لەگەڵ سعودی و دەوڵەتە عەرەبییەکان بپارێزێت. بۆیە ئەگەر هێڵێکی بەرامبەر دروست ببێت، زۆر ئەگەری هەیە شێوەکەی تۆڕێکی هاوکارییەکان بێت، نەک دوو بەرەی ڕوون و جیاکراوە.

هەروەها هیندستان دەکرێت ببێتە بەشێکی گرنگ لەم هاوسەنگییە نوێیە. چونکە پاکستان ئەندامی پەیمانی مەککەیە و هیندستانیش لەگەڵ ئیسرائیل و ئیمارات پەیوەندیی ستراتیژیی هەیە، پەیمانەکە لە نەودەلهی وەک گۆڕانێکی گرنگ لە هاوسەنگیی هێز سەیر کراوە. 

لە ڕاستیدا، ئەمە دەکرێت ببێتە خاڵی گرێدانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە باشووری ئاسیا. لە یەک لاوە پاکستان لەگەڵ سعودی و تورکیا دەبەسترێتەوە؛ لە لایەکی ترەوە هیندستان لەگەڵ ئیسرائیل و ئیمارات نزیک دەبێتەوە. بەو شێوەیە، کێشەی ئەمنیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنها لە ناوچەکەدا نامێنێتەوە، بەڵکو دەچێتە ناو هاوسەنگیی هێز لە ئاسیاش.

بەڵام نابێت ئەمە بە مانای دروستبوونی «ناتۆی ئیسرائیلی» دابنرێت. چونکە هاوکارییەکانی ئیسرائیل، ئیمارات، یۆنان و قوبرس هێشتا هاوپەیمانێتییەکی فەرمیی بەرامبەر پەیمانی مەککە نییە، بەڵکو تۆڕێکی بەهێزبوونی پەیوەندییە ئەمنییەکانە. 

هۆکاری سەرەکیی ئەم ئاڕاستەیەش ئەوەیە کە هەژموونی پێشووی ئەمریکا لە سیستەمی ئاسایشی ناوچەکەدا کەمتر دڵنیایی دروست دەکات. سعودی لە ئێستادا دەیەوێت تەنها پشت بە واشنگتن نەبەستێت؛ تورکیا دەیەوێت توانای ستراتیژیی خۆی زیاد بکات؛ پاکستان دەیەوێت بەرژەوەندییەکانی لە ناوچەیەکی فراوانتر بپارێزێت. هەمان کات، ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانی دەیانەوێت بەرەیەکی بەهێزتر لە بەرامبەر ئەم گۆڕانکارییە دروست بکەن.  

کۆتایی ئەم پرۆسەیە لەوانەیە نەک دروستبوونی دوو بەرەی سەربازیی ڕاستەوخۆ، بەڵکو سیستەمێکی نوێی هاوسەنگی هێز بێت: سعودی–تورکیا–پاکستان لە یەک لاوە، و تۆڕێکی ئیسرائیلی–ئیماراتی–هیندی–یۆنانی–قوبرسی لە لایەکی ترەوە؛ لەگەڵ ئەمریکا، چین و ڕووسیا وەک هێزە دەرەکییەکان کە هەر یەکەیان هەوڵی کاریگەری لەسەر ئەم سیستەمە نوێیە دەدەن.

*بەم پێیە، مەککە تەنها شوێنی واژۆکردنی پەیمانێک نییە؛ دەتوانێت دەستپێکی قۆناغێکی نوێ بێت کە تێیدا دەوڵەتە ناوچەییەکان خۆیان دەست دەکەن بە دروستکردنی هاوسەنگیی هێز، نەک چاوەڕوانی ئەوەی واشنتۆن بۆیان سیستەمی ئاسایشی ناوچەکە دیاری بکات.