بەسرە؛ خەونی هەرێمێکی دەوڵەمەند لە سێبەری ئەزموونی کوردستاندا

پەنجەرە

لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان وەک تاکە نموونەی فیدراڵیەت لە عێراقدا دەبینرێت، لەوپەڕی باشووری وڵات، دەنگێک هەیە کە ساڵانێکی درێژە کپ نابێت: "بەسرە مافی خۆیەتی ببێتە هەرێم". ئەم داواکارییە تەنها دروشمێکی سیاسی نییە، بەڵکو ململانێیەکی قووڵە لەنێوان دەستوور، بەرژەوەندیی هێزە ئیقلیمییەکان و تووڕەیی شەقامێکی پەراوێزخراو.

بەسرە و هەرێمی سەربەخۆ؛ مێژوو و هۆکارەکان

خەونی بە هەرێمکردنی بەسرە بۆ ساڵانی دوای ٢٠٠٣ دەگەڕێتەوە. یەکەم هەوڵی جدی لە ساڵی ٢٠٠٨ لەلایەن وائیل عەبدوللەتیف- دادوەری پێشوو و ئەندامی پەرلەمان دەستیپێکرد، کاتێک توانی واژۆی پێویست کۆبکاتەوە بۆ ئەنجامدانی ڕیفراندۆم. بەڵام لەلایەن حکومەتی ناوەندییەوە (سەردەمی نوری مالیکی) ڕێگری لێکرا.

دواتر لە ساڵانی ٢٠١٤ و ٢٠١٩ ئەم داواکارییە بەهێزتر بووەوە، بەتایبەت دوای خۆپیشاندانە خوێناوییەکانی بەسرە دژی بێکاری و نەبوونی ئاوی پاک.

زیاتر لە ئامانجێک؛ بۆچی بەسرە دەیەوێت ببێتە هەرێم؟

دیارترین هۆکاری داواکاریی بەهەرێم بونی بەسرە، هەستی غەدرلێکردنە.

بەسرە زیاتر لە ٨٠٪ـی داهاتی عێراق دابین دەکات، بەڵام رێژەی هەژاری و بێکاری تێیدا لە ئاستێکی مەترسیداردایە. لایەنگرانی هەرێم دەڵێن: "بەسرە مانگایەکی شیردەرە بۆ بەغدا و تەنها دووکەڵ و نەخۆشیی شێرپەنجەی بۆ خۆمانە".

ئەوەی وایکردووە پاڵ بە دانشتوانی بەسرەوە بنێت بۆ داواکارییەکەیان، چاوکردنە لە ئەزموونی کوردستان.

خەڵکی بەسرە بە سەرسامییەوە سەیری ئاوەدانی و سەقامگیریی هەرێمی کوردستان دەکەن. ئەوان پێیانوایە ئەگەر وەک کوردستان دەسەڵاتی ئیداری و داراییان هەبێت، دەتوانن بەسرە بکەنە "دوبەی عێراق".

لەم نێوەندەشدا ئەوەی بووەتە پاڵپشتییەکی یاسایی بۆ داواکاریی بەسراوییەکان، ماددەی ١١٩ـی دەستووری عێراقە کە رێگەیداوە بە هەر پارێزگایەک یان زیاتر، هەرێمێکی فیدراڵی پێکبهێنن.

بەربەستە ناوخۆیی و دەرەکییەکان؛ کێ رێگری لەم خەونە دەکات؟

پڕۆژەی هەرێمی بەسرە لە هەردوو ئاستی ناوخۆیی و ئیقلیمی ڕوبەڕوی گرفت دەبێتەوە.

١. ئاستە ناوخۆییەکان:
حیزبە شیعییە گەورەکان (بەتایبەت چوارچێوەی هەماهەنگی و ڕەوتی سەدر) بە توندی دژی ئەم پڕۆژەیەن. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە دروستبوونی هەرێمی بەسرە واتە لەدەستدانی کۆنترۆڵی ناوەند بەسەر سەرچاوەی دارایی وڵات و لاوازبوونی دەسەڵاتی سیاسی شیعە لە بەغدا.

٢. ئاستە هەرێمایەتییەکە:
ا. ڕۆڵی ئێران:
تاران بە توندی دژی هەرێمی بەسرەیە. ئێران دەترسێت هەرێمێکی بەهێز لە باشوور دروست ببێت کە مەیلی عەرەبی یان سەربەخۆیی هەبێت و لە هەژموونی ئەوان دەربچێت. هەروەها ئێران نایەوێت مۆدێلی "هەرێمی کوردستان" لە باشوور دووبارە ببێتەوە، چونکە ئەوە دەبێتە هۆی پارچەپارچەبوونی عێراق کە لە ئێستادا وەک "قوڵایی ستراتیژیی" خۆی دەیناسێنێت.

ب. ڕۆڵی کوەیت و سعودیە:

کوەیت نیگەرانییەکی مێژوویی هەیە. ئەو دەترسێت هەرێمێکی بەهێزی بەسرە کێشە سنوورییەکان و دۆسیەی "خور عەبدوڵڵا" و ململانێی بەندەرەکان (بەندەری فاو بەرامبەر موبارەک) توندتر بکاتەوە.

هەرچی سعودیەیە، ئەوا ریاز بە گومانەوە سەیری دەکات؛ لە لایەکەوە حەز دەکات بەسرە لە هەژموونی ئێران دوور بکەوێتەوە، بەڵام لە لایەکی ترەوە دەترسێت ببێتە مەڵبەندێکی تری ناسەقامگیری لەسەر سنوورەکانی.

چارەنووسی پڕۆژەکە؛ ئایا خەونەکە دەبێتە راستی؟

ئەگەر بەراوردی بکەین بە ئەزموونی هەرێمی کوردستان، بەسرە لە دۆخێکی جیاوازدایە. کوردستان خاوەنی ناسنامەی نەتەوەیی، پێشمەرگە و دیتنێکی نێودەوڵەتییە کە لە ساڵی ١٩٩١ـەوە زەمینەی بۆ ڕەخساوە. بەڵام بەسرە ئەم مەرجانەی نییە.

پرۆژەکە لە ئاستی کورتخایەندا ئەگەری سەرکەوتنی کەمە. دەسەڵاتدارانی بەغدا هەموو رێکارێک دژی ئەم خەونە بەکارهێناوە و دەهێنن، لەنێویشیاندا "کۆمسیۆنی هەڵبژاردنەکان" بۆ ئەنجامنەدانی ڕیفراندۆم لەو پارێزگایەدا.

ئەگەرچی لە ئاستە درێژخایەنەکەدا و لەگەڵ بەردەوامیی بێبەشکردنی بەسرە لە خزمەتگوزارییەکان، ئەگەری تەقینەوەی جەماوەریی دوور نییە، بەڵام دروستبوونی هەرێمەکە پێویستی بە رەزامەندییەکی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی هەیە کە ئێستا بوونی نییە.

هەربۆیە لەم نێوەندەدا پرسی بە هەرێم بونی بەسرە تەنها وەک خەونێک دەمێنێتەوە و تەنها کاتێکیش دەبێتە راستی، کە ململانێی هێزە شیعییەکان بگاتە بنبەست، یان گۆڕانکارییەکی گەورە لە هاوسەنگیی هێزی ناوچەکەدا رووبدات، ئەگینا ئەوەی بەسرە بەدەستیدێنێت هەر ئەوەیە کە وەکو "پارێزگایەکی دەوڵەمەندی هەژار" بمێنێتەوە!