کۆتایی "باجەکانی فریاگوزاری"؛ گورزە گەورەکەی دادگای باڵا لە سیاسەتەکانی ترامپ

پەنجەرە

دوێنێ ٢٠ـی شوباتی ٢٠٢٦، دادگای باڵای فیدراڵی ئەمەریکا بڕیارێکی چارەنووسسازی دەرکرد، کە تێیدا زۆربەی ئەو باج و پێناسە گومرگییانەی هەڵوەشاندەوە کە دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمەریکا، بەسەر کاڵا هاوردەکراوەکانی وڵاتاندا سەپاندبووی. 

ئەم بڕیارە وەک بومەلەرزەیەک بەنێو بازاڕە جیهانییەکان و گۆڕەپانی سیاسی ئەمەریکادا بڵاوبووەوە.

لە خوارەوە، بە پشتبەستن بە وردەکارییەکان، شرۆڤەی ئەم بڕیارە و لێکەوتەکانی دەخەینە ڕوو.

ناوەڕۆکی بڕیارەکە و هۆکارەکانی

دادگای باڵای ئەمەریکا بە زۆرینەی دەنگ (٦ دەنگ بەرامبەر ٣ دەنگ) بڕیاریدا بە هەڵوەشاندنەوە و نایاساییبوونی ئەو پێناسە گومرگییە گشتگیرانەی کە ترامپ بەسەر هاوبەشە بازرگانییەکانی ئەمەریکادا سەپاندبووی. دادگا ڕایگەیاند کە سەرۆکی ئەمەریکا لە سەپاندنی ئەو باجانەدا "سنووری دەسەڵاتە دەستوورییەکانی خۆی بەزاندووە".

دۆناڵد ترامپ بۆ سەپاندنی ئەم باجانە پشتی بە "یاسای دەسەڵاتە ئابوورییە نێودەوڵەتییەکان لە کاتی فریاگوزاریدا - IEEPA"ـی ساڵی ١٩٧٧ بەستبوو، بەو بیانووەی کە کورتھێنانی بازرگانی وڵاتەکەی "حاڵەتێکی فریاگوزاری نیشتمانییە".

بەڵام دادگای باڵا ئەم پاساوەی ڕەتکردەوە و لە ڕوونکردنەوەکەیدا ئاماژەی بەوە کرد کە سەپاندنی باج و پێناسەی گومرگی، بەپێی دەستووری ئەمەریکا، دەسەڵاتێکی تایبەت و قۆرخکراوی "کۆنگرێس"ـە، نەک سەرۆک.

یاسای فریاگوزاری (IEEPA) ئامرازێکە بۆ سەپاندنی سزای ئابووری لە کاتی قەیرانەکاندا، نەک "چەکێکی سپی" بەدەست سەرۆکەوە بۆ کۆنترۆڵکردنی سیاسەتی دارایی و بازرگانی بەبێ گەڕانەوە بۆ پەرلەمان (کۆنگرێس).

لەم سۆنگەشەوە ئەو باجانەی کە پێشتر بەپێی یاسای ئاسایشی نەتەوەیی بەسەر پۆڵا و ئەلەمنیۆم، یان سزاکانی سەر چین سەپێندرابوون، هەڵنەوەشاونەتەوە، چونکە ئەوانە پاڵپشتی یاسایی کۆنگرێسیان هەیە.

باجەکان چی بوون و بڕەکەیان چەند بوو؟

ئەو باجانەی هەڵوەشێندرانەوە کە بە "باجەکانی مەراسیمی ڕۆژی ڕزگاری" یان باجی گشتگیر ناسرابوون، کاڵا بەکاربەرەکانی وەک جلوبەرگ، پێڵاو، ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان، و خۆراکیان دەگرتەوە.

بڕی باجەکان بەپێی وڵاتەکان جیاواز بوون و بەمشێوەیەی خوارەوە بوون:

ڕێژەی گشتی (کەمترین باج): ١٠٪ بەسەر زۆربەی وڵاتانی جیهاندا سەپێنرابوو.

ئیسرائیل: ١٧٪
یەکێتیی ئەوروپا: ٢٠٪
ژاپۆن: ٢٤٪
کەنەدا و مەکسیک (لە دەرەوەی ڕێککەوتنی USMCA): ٢٥٪
کۆریای باشوور: ٢٥٪
هیندستان: ٢٦٪
وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا (وەک ڤێتنام و کەمبۆدیا): نزیکەی لە نێوان ٤٦٪ بۆ ٥٠٪.

کاریگەریی ئەم باجانە لەسەر ناوخۆ و دەرەوەی ئەمەریکا

سەپاندنی ئەم باجانە لەلایەن ترامپەوە پێش ئەوەی هەڵبوەشێنرێنەوە، کاریگەریی دوولایەنەی باش و خراپی هەبوو.

کاریگەرییە ئەرێنییەکان (باشەکان) بریتی بوو لە:

١. پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی:
بۆ ماوەیەکی کاتی، پیشەسازییەکانی وەک پۆڵا، ئەلەمنیۆم و ئۆتۆمبێل لە کێبڕکێی دەرەکی پارێزران. بۆ نموونە، نرخی پۆڵای ناوخۆیی ١٥-٢٠٪ بەرزبووەوە، کە قازانجی کۆمپانیاکانی ئەمەریکای زیادکرد.

٢. گوشاری دانوستان:
ئەم باجانە وەک کارتێکی بەهێزی فشار بەکارهێنران بەرامبەر چین و یەکێتیی ئەوروپا بۆ ڕێکخستنەوەی باڵانسی بازرگانی.

هەرچی کاریگەرییە نەرێنییەکان (خراپەکان)ـیش بەمشێوەیە بوون:

١. گرانبوونی بازاڕ:
تێچووی کاڵا هاوردەکراوەکانی وەک ئەلیکترۆنیات و جلوبەرگ بەرزبووەوە، ئەمەش وایکرد ڕێژەی هەڵاوسان لە ساڵی ٢٠٢٥ـدا بە بڕی ٠.٣ بۆ ٠.٥ خاڵ بەرزبێتەوە و هاووڵاتیانی ئەمریکی زیانمەند بێت.

٢. زیان بۆ کۆمپانیاکان:
ئەو کۆمپانیایانەی پشتيان بە کەرەستەی خاوی هاوردەکراو دەبەست، تێچوویان زۆر بوو و قازانجیان کەمیکرد.

٣. پەرچەکرداری وڵاتان:
وڵاتانی وەک چین و ئەوروپا باجیان خستە سەر بەرهەمە هەناردەکراوەکانی ئەمەریکا. بۆ نموونە هەناردەی سۆیا بۆ چین بە ڕێژەی ١٥٪ دابەزی، کە گورزێکی گەورە بوو بۆ جووتیارانی ئەمەریکا.

٤. شڵەقانی بازاڕەکان:
بووە هۆی تێکچوونی زنجیرەی دابینکردنی کاڵا لە جیهاندا.

هەڵوێستی ترامپ و ئەو هەنگاوانەی دەیگرێتەبەر

دۆناڵد ترامپ  بە کاردانەوەیەکی خێرا وەڵامی بڕیارەکەی دادگای باڵای دایەوە و بڕیارەکەی بە "شەرمەزارییەکی گەورە" و "بێهیواکەر" وەسف کرد.

هاوکات بۆ ئەوەی خۆی لە دەسەڵاتی دادگا و بڕیارەکەی بەدوور بگرێت، ترامپ دەستبەجێ فەرمانێکی جێبەجێکردنی نوێی واژۆ کرد.
لە فەرمانە نوێیەکەدا، سەرلەنوێ باجێکی گشتگیری بە ڕێژەی ١٠٪ بەسەر کاڵای سەرجەم وڵاتاندا سەپاندەوە، بەڵام ئەمجارە پشتی بە یاسایەکی دیکە بەستووە کە ئەویش "ماددەی ١٢٢ لە یاسای بازرگانی ساڵی ١٩٧٤"ـە (کە تایبەتە بە قەیرانەکانی تەرازووی پێدانی پارە) و بڕیارە لە ٢٤ـی شوباتی ٢٠٢٦ بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.

سەرەڕای ئەم هەنگاوەی ترامپ، یاساناسان پێیانوایە ئەم هەوڵە نوێیەش دووچاری چاودێرییەکی توندی دادگاکان دەبێتەوە و لەوانەیە بەبێ پشتیوانی ڕاستەوخۆی کۆنگرێس نەتوانێت شەرعییەتی تەواو بەدەست بهێنێت.

لە هەمان کاتدا، حکومەتی ئەمەریکا لە ئێستادا ڕووبەڕووی داواکارییەکی قورسی یاسایی دەبێتەوە لەلایەن کۆمپانیاکانەوە بۆ گەڕاندنەوەی دەیان، بگرە سەدان ملیار دۆلار لەو باجانەی کە پێشتر بە نایاسایی لێیان وەرگیراوە.