ئایا عەقڵیەتی کیمیابارانکردنی هەڵەبجە کۆتایی هاتووە؟

د.ئاریان رەئوف 

ئێمە  ئەمرۆ کە ٣٨ ساڵەی تاوانی کیمیابارانکردنی هەڵەبجە دەکەینەوە، پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوە نییە کە ئایا چیتر چەکی کیمیایی بەکاردێت یاخود نا، بەڵکو ئەوەیە: ئایا ئەو (عەقڵیەتە سیاسییەی) کە پەنای بۆ کیمیاباران برد، لە عێراقی نوێدا کۆتایی هاتووە؟

بە روانینی واقعبینیانە لە رووداوە سیاسی و ئەمنیەکانی نێوان هەرێم و بەغداد لەساڵانی رابردوو تاکو ئەمڕۆ، دەتوانین بڵێین مێژوو بەشێوەیەکی تراژیدیی و لە فۆرمێکی نوێدا خۆی دووبارە دەکاتەوە. ڕەنگە جەنگی ئیسرائیل- ئەمریکا دژ بە ئێران ئەمەی زیاتر بۆمان رونکردبێتەوە، بەتایبەت ئەو هێرشە درۆنیانەی سەر هەولێر و سلێمانی و بەیاننامە توندەکانی دوێنێ (١٥/٣/٢٠٢٦) و هێرشە میدیایە توندەکان لە بەغداوە، ئاماژەن بۆ جۆرێکی تری سڕینەوە؛ کە سڕینەوەی قەوارەیی و ئیفلیجکردنی دامەزراوەیی هەرێمی کوردستانە

وەک چاودێرێکی واقعبین، ناکرێت تەنها ئەو بەیاننامە توندانەى دوێنێ لە بەغداد و هێرشە درۆنیەکان وەک کێشە و ململانێیەکی ئاسایی تەماشا بکەین. ئەم جموجۆڵانە کە ڕێک لە ئانوساتی یادی هەڵەبجەدا گەیشتنە لوتکە، دەیسەلمێنن کە هێشتا  گرێی مەرکەزییەت و عەقڵیەتی پەراوێزخستن لە جومگە بڕیاربەدەستەکان و نوخبەى سیاسی وتەنانەت ئەکادیمیی عێراقدا زیندووە.

لەم بابەتەدا هەوڵ ئەدەم بە چەند خاڵێک سەرنجەکان روونبکەمەوە.

پارادۆکسی ئەمنی و هێرشی درۆنەکان

١. لە کاتێکدا هێزە سیاسییەکانی هەرێم (پارتی و یەکێتی) هەڵوێستێکی روون و بەرپرسانەیان بەرامبەر ململانێ هەرێمییەکان (جەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل دژ بە ئێران) نیشانداوە و ڕەتیان کردووەتەوە ببنە بەشێک لە بەرەی دژ بە ئێران، کەچی دەبینین ژێرخانی ئابووری و سەربازیی هەرێم لەژێر لێزمەی درۆنی  گروپەکانی فەسائیلدان کەلەناو جەرگەی دەوڵەتی عێراقەوە هێرشەکان دژ بە ژێرخانی ئابوورى هەرێم، هەولێر و سلێمانی دەکەنە ئامانج. کەچی جگە لە بەیاننامەیەکی زۆر لاوازی حکومەت هەڵویستی هیچ هێزێکی سیاسیمان نەبینی دژ بەم گروپانە بوەستێتەوە.

٢. بەیاننامەکەی ١٥/٣/٢٠٢٥ وەزارەتی نەوتی عێراق کە هەرێم بە ڕێگریکردن لە هەناردە تۆمەتبار دەکات، تەنها بەشێکی ڕاستییەکەیە. ئەوەی وەزارەت نایەوێت باسی بکات، ئەو گەمارۆ "نەرمە"یە کە خستویەتیە سەر هەرێمی کوردستان بە مەبەستی ئیفلیجکردنی تەواوەتی لە رووی ئابووریەوە. کاتێک بەغدا داوای بەکارهێنانی بۆری نەوتی هەرێم دەکات وهەروەها داوای نەوت دەکات لە کێڵگەیەکدا کە خۆی بەرگری لێ ناکات و ڕێگە دەدات میلیشیاکان بە درۆن بەرهەمهێنانەکەی ڕابگرن، ئەمە نەک هەر نادادییە، بەڵکو جۆرێکە لە ئابلوقەی خنکێنەر کە مەبەست لێی کۆڵپێدان و تەسلیمکردنی ئیرادەی سیاسییە. بەڵگەش بۆ ئەمە رونکردنەوەکەی ئەمرۆی وەزارەتی نەوتە کە دەڵێت لە هەفتەى ئایندە لە رێگە بۆڕی نەوتی کەرکوک نەوت رەوانەى دەرەوە دەکەین و پشت بە بۆری هەڕیم نابەستین. ئەگەر عێراق بەڕاست ئەو بژاردەی هەیە کەوابێت خودی بەیاننامەکەى (١٥/٣/٢٠٢٦) ئامانجی بڕینی ئەو بەشە بودجەیەشە کە بۆ موچەى فەرمانبەران رەوانەى هەرێمی دەکات.

٣. ئەوەی لەم چەند ڕۆژەدا جێگەی تێڕامانی قووڵ بوو، دەرکەوتنی عەلی ئەدیب، وەزیری پێشوو و یەکێک لە سەرکردە دیارەکانی هاوپەیمانیی شیعە بوو لە شاشەی کەنالێکی دجلە. کاتێک سیاسییەکی خاوەن ئەزموونی وەک ئەو، سیستەمی فیدراڵی (کە بەرهەمی ڕێککەوتنی هەموو پێکهاتەکانە لە دەستووری ٢٠٠٥) بە "پڕۆژەیەکی ئیسرائیلی" وەسفدەکات و دەڵێت "بە ناچاری پێی ڕازی بووین"، ئەمە زەنگێکی مەترسیدارە.

ئەم گوتارە، نەک هەر نکوڵیکردنە لە مێژووی خوێناوی و ستەمی بەعس، بەڵکو هەوڵێکی مەبەستدارە بۆ شێواندنی ڕاستییەکان.

عەلی ئەدیب بەمەبەست لەم کاتەدا فیدراڵیزم وەک پرۆژەیەکی ئیسرائیلی پێناسە دەکات، ئەوە دەشارێتەوە کە فیدرالیزم وەک مافێک دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی کیمیابارانی هەڵەبجە و شاڵاوەکانی ئەنفال و جینۆسایدی بارزانییەکان و کوردانی فەیلی بوو. کورد لە ساڵی ١٩٩١ـەوە بەپێی بڕیاری (٦٨٨)ـی ئەنجومەنی ئاسایش وەک (ناوچەیەکی ئارام) بووە خاوەن قەوارەی خۆی، چونکە جیهان گەیشتە ئەو باوەڕەی کە عێراقی مەرکەزی تەنها زمانێک بیزانێت، زمانی کۆمەڵکوژییە. هەربۆیە گەڕاندنەوەی پرۆژەى فیدراڵی لەم کاتەدا بۆ ئەجندای دەرەکی و پەیوەستکردنی بە ئیسرائیل، هەمان ئەو عەقڵیەتەیە کە لە ١٩٨٨ـدا کوردی بە داردەستی بێگانە دەزانی تا پاساو بۆ کیمیابارانکردنی هەڵەبجە بهێنێتەوە. 

هەر بۆیە شاراوە نیە شکستی عێراق لە بوون بە دەوڵەتێکی دیموکراسی، لەوەدایە کە هێشتا سیاسییەکانی وەک عەلی ئەدیب، فیدراڵی بە ناچاری دەبینن نەک وەک (گرێبەستێکی نیشتمانی) بۆ ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی هەڵەبجەیەکی تر. تەنانەت ئەو هێرشە میدیایی و سیاسییەی لایەنە شیعە و سوننەکان و تەنانەت مەسیحیەکانیش (سادقوون، تەقەدوم، بابلیۆن و... هتد) لە دوێنێوە دەستیان پێکردووە و بەکارهێنانی دەستەواژەی وەک (باجوەرگرتنی سیاسی) و (سەپاندنی دەسەڵات بەسەر کێڵگەکاندا)، درێژکراوەى هەمان ئەو گوتارەیە و نیشانەی ئەوەیە کە نوخبەی سیاسی لە بەغدا هێشتا نەیانتوانیوە لە "گرێی کورد" ڕزگاریان بێت.

لە کۆتایدا ئەمەوێت ئاماژە بەوە بکەم لە ساڵیادی ٣٨ ساڵەی هەڵەبجەدا، دەبێت  نوخبەى سیاسی و شەقامی عێراقی ئەوە بزانن کە "عەقڵیەتی کیمیاباران" تەنها بە فڕۆکە نییە؛ بەڵکو کاتێک فیدراڵیزم بە پڕۆژەی ئیسرائیلی وەسف دەکەیت، کاتێک بە درۆن هێرش دەکەیتە سەر پێشمەرگە و ژێرخانی ئابوورى هەرێم، کاتێک بەهەرچی میدیاتەوە خەریکی تۆمەتبەخشینەوەیە بۆ کورد، ئەوا تۆ خەریکی دووبارەکردنەوەی هەمان تاوانی هەڵەبجەیت، بەڵام بە ئامرازی مۆدێرن.