جیاوازی لەنێوان بانگەشەکردنی سەرکەوتن و بەدەستهێنان و ئیدارەدانی سەرکەوتندا

پەنجەرە

بەشی دووەم: ئەمەریکا

چۆن ئەمریکا دەدۆڕێت؟ جیاوازی نێوان باڵادەستیی تاکتیکی و سەرکەوتنی ستراتیژیی

سەنگەر ڕەسوڵ

ویلایەتە یەکگرتووەکان پێدەچێت لە جەنگەکاندا بباتەوە، بەڵام لە دەرئەنجامەکانیاندا بدۆڕێت. ئەفغانستان و عێراق لە هەر یەکێکیاندا، هێزی سەربازیی بێوێنە سەرکەوتنی تاکتیکی بەرهەمهێنا، بەڵام بووە هۆی سەرگەردانیی ستراتیژی. لە بنەڕەتدا ئەو لەدەستدانی کۆنتڕۆڵکردنی ئەو ناوچانە بەڵگەی نیشانە سەرەتاییەکانی دەرکەوتنی ئەو نەخۆشییەن لە هەڵمەتی ئێراندا. ئەمە وادەکات کە چوارچێوەکە تەنها شیکارییەکی ڕەخنەیی نەبێت، بەڵکو ناسینەوەی شێوازێکی مێژوویی بێت.

بۆیە لێرەدا چوارچێوەکانی سەرکەوتن بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لەسەر هەردوو ئاستی هەرێمایەتی و ئاستی جیهانییەوە لێکدانەوەی بۆ بکرێت.

1. بردنەوە لەسەر ئاستی هەرێمایەتی

پێشینەی باجی هورمز- چەکی ئابووریی درێژخایەنی ئێران

ئەگەر ئێران تەنانەت سیستمێکی باجی نافەرمی یان بەشێک بەسەر گەرووی هورمزدا بسەپێنێت "لە ڕێگەی پاداشتی دڵنیایی (بیمە)، کرێی یاوەری، یان ڕێککەوتنی سێبەری لەگەڵ کۆمپانیاکانی کەشتیوانیدا" ئەوا ڕووبەڕووبوونەوەیەکی سەربازی دەگۆڕێت بۆ میکانیزمێکی هەمیشەیی بۆ کۆکردنەوەی دارایی.

بۆیە لێکدانەوە بیرکارییەکە بۆ پێگەی ئەمریکا وێرانکەرە:

 * نزیکەی ٢٠ بۆ ٢١ ملیۆن بەرمیل نەوت ڕۆژانە بە هورمزدا تێدەپەڕێت.

 * تەنانەت "کرێی تێپەڕبوونی" کەمیش، بۆ نموونە ١ بۆ ٢ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، ساڵانە ٧ بۆ ١٤ ملیار دۆلار بۆ ئێران بەرهەم دەهێنێت.

 * ئەو ژمارەیە زۆر گەورەترە لەو بڕەی کە سزاکانی ئەمریکا بۆ بێبەشکردنی ئێران داڕێژرابوون.

 * وێرانبوونی ژێرخانی سەربازیی ئێران "کە ڕەنگە بە دەیان ملیار بخەمڵێنرێت" تەنها لە ماوەی ٣ بۆ ٥ ساڵدا لە ڕێگەی داهاتی باجی تێپەڕبوونەوە قەرەبوو دەکرێتەوە.

بەڵام ڕەهەندێکی ستراتیژیی قووڵتر هەیە کە ئەگەر ئێران بە سەرکەوتوویی بیسەلمێنێت کە هێزێکی ناوچەیی دەتوانێت کرێی تێپەڕبوون لە ڕێڕەوە نێودەوڵەتییەکان بسەپێنێت، ئەوا بە بنەڕەتی یاساکانی بەڕێوەبردنی دەریایی دووبارە دەنووسێتەوە کە تەواوی سیستمی جیهانیی دوای جەنگی جیهانیی دووەم بە ڕێبەرایەتی ئەمریکا لەسەری بونیاد نراوە. 

دەوڵەتی چین بە بایەخێکی زۆرەوە چاودێری ئەمە دەکات سەبارەت بە گەرووی تایوان و دەریای چینی باشوور. ئەمە تەنها سەرکەوتنی ئێران نییە، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی بێدەنگی تەلارسازیی هێزی جیهانیی ئەمریکایە.

لێرەدا پرسیارەکە قیت دەبێتەوە؛ ئایا هێزی دەریایی ئەمریکا دەتوانێت بۆ ماوەیەکی نادیار گەرەنتی تێپەڕبوونی ئازاد بکات؟ 

وەڵامەکە لە کورتخایەندا ڕەنگە "بەڵێ" بێت، بەڵام تێچووی ئەو گەرەنتییە ئامادەیی هەمیشەیی کەشتیی فڕۆکەهەڵگرەکان، ئۆپەراسیۆنەکانی یاوەری، تێکچوونی بازاڕی دڵنیایی، زۆر گەورەیە.

ئێران پێویستی بەوە نییە لە ڕووبەڕووبوونەوەی دەریاییدا بیباتەوە. تەنها پێویستی بەوەیە تێچووی تێپەڕبوون هێندە بەرز بکاتەوە کە ببێتە کارتێکی هەمیشەیی بۆ دانوستان.
   
لەسیناریۆی خراپتریشدا، وڵاتانی کەنداو دەبنە بارمتە، ئەمەش قورس دەبێت بۆ براوەیەک کە کۆنتڕۆڵ لەدەست بدات. سعودیە، ئیمارات و کوێت تاڕادەی تەواویی، مۆدێلی ئابوورییان بەستراوەتەوە بە تێپەڕبوونی بێ پچڕانی هورمز. ئەگەر ئێران بتوانێت تەنانەت دوای شکستی سەربازیش، هەڕەشەیەکی متمانەپێکراو لەو تێپەڕبوونە بکات، ئەوا وڵاتانی کەنداو ناتوانن بەبێ مۆڵەتی ئێران بە تەواوی لەگەڵ واشنتۆن هاوپەیمان بن. ئەوە جۆرێکی دەگمەنی کارتەفشاری پێکهاتەییە کە دوای دۆڕانی جەنگ بۆت بمێنێتەوە.

٢. بردنەوە لەسەر ئاستی سیستمی جیهانی و دەستشکانەوەی ئەمریکا و چین لەپەنای جەنگی ئێران دا

چۆن هەڵە-خوێندنەوە (Miscalculation) لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دووبارە نەخشەی سیستمی جیهانی دەکێشێتەوە؟

لێرەدا شیکارییەکە لە تێڕوانینێکی ناوچەییەوە دەگۆڕێت بۆ تیۆرییەکی ستراتیژی لەسەر ئاستی هەرێمایەتی بۆ باڵادەستی شارستانییەت.

ئەوەی لێرە ئاماژەی پێدەدرێت و دەستنیشانی دەکرێت تەنها کێشەیەکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نییە، بەڵکو باس لە هەرەسێکی پەیوەست بەیەک دەکەین لە باڵادەستیی ئەمریکا لە سێ شانۆی جیاوازدا بە شێوەیەکی هاوکات.

ئەگەر تەلارسازییەکەی بە وردی بکێشین ئەوا ئێستاشی لەگەڵ دابێت ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک جەمسەری گواستنەوەی هێزی جیهانی پێگەی خۆی بەتەواوەتی لەدەستنەداوە!
هەروەک پڕەنسیپێک لە تیۆری ستراتیژی کلاسیکدا هەیە- لەلای "سون تزو"، لە تیۆری "ناوەندی خاک/دەوڵەتان/کیشوەر" (Heartland)ـی سێر هاڵفۆرد ماکیندەری جوگرافیناس و سیاسی، لە "تەختەی شەترەنجی گەورە"ـی ڕاوێژکاری ئەمنی قەومی ئەمریکا برێژینسکیـ کە دەڵێت کشانی لەڕادەبەدەر لە شانۆیەکدا، لاوازییەکی سیستمی لە هەموو شانۆکانی تردا دروست دەکات. ئەمریکا تەنها لە یەک جەنگدا نییە.
 ئەو خەریکی بەڕێوەبردنی ئەمانەیە:

 * شانۆی ئێران/ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

 * شانۆی ئۆکرانیا/ ئەوروپا.

 * شانۆی تایوان/ هیندۆ-پاسفیک.

 * ئەمە جگە لە قەیرانی دارایی ناوخۆیی و بنمیچی قەرزی ٣٦ تریلیۆن دۆلاری.

ئەمانە تەنها دۆسیەی جیاواز نین لەسەر مێزی واشنتۆن. ئەمانە خاڵە فشارە پەیوەستەکانن بە یەکەوە لەسەر جەستەیەکی ستراتیژیی کشاو و ماندوو. 

ئەوەی لێرە دەگوترێت ئەوەیە کە هەڵمەتی ئێران، لەبری ئەوەی هێزی ئەمریکا نیشان بدات، ڕەنگە سنوورە پێکهاتەییەکانی ئەو هێزەی بۆ هەموو نەیارەکانی کە چاودێری دەکەن، خاڵە لاوازەکانی و سنووردارییەتی هێزو باڵادەستی ئەمریکی ئاشکرا کردبێت. 

چۆن ئەمە وا دەکات چین وەک سوودمەندی ستراتیژی بچێتە ناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە؟ ئەمە کاریگەرترین دەرئەنجامی درێژخایەنی هەڵە لێکدانەوەی ئەمریکا بۆ جەنگەکەی ئێران هەژمار دەکرێت ئەگەر بێتو ستراتیژییەتی ئەمریکا بۆ دەرئەنجامەکانی جەنگەکە کورت بێنێت و لە چەند ئاستی وەک یەک کاریگەری دروست دەکات، کە خۆی لەم چەند خاڵەی خوارەوە دەبینێتەوە:

ئاستی یەکەم: چین وەک تەلارسازی ئابووریی ئێرانی دوای جەنگ

ئێران پێویستی بە دووبارە بنیاتنانەوە دەبێت. ئەوە دڵنیایە. پرسیارەکە ئەوەیە کێ پارە دابین دەکات و ئاوەدانکردنەوەکە جێبەجێ دەکات، وەڵامەکەش، ئەگەر ئەمریکا نەیتوانی پارێزگاری لەبردنەوەکەی بکات- بە لەبەرچاوگرتنی سزاکانی ڕۆژئاوا، نەبوونی شەرعییەتی فرەلایەن بۆ جەنگەکە، و هاوبەشیی ستراتیژیی گشتگیری ٢٥ ساڵەی نێوان چین و ئێران کە لە ٢٠٢١ واژۆ کرا- بە دڵنیاییەوە دەوڵەتی چینە.

ئەمە وابەستەییەکی ئاوەدانکردنەوە دروست دەکات کە دەگۆڕێت بۆ کارتەفشاری پێکهاتەیی هەمیشەیی:

 * کۆمپانیا چینییەکان بەندەرەکان، هێڵی ئاسن و ژێرخانی وزەی ئێران بنیاتدەنێنەوە.

 * دارایی چینی لەگەڵ مەرجی سیاسی دێت- هاوتەریببوون لە دەنگدانی نەتەوە یەکگرتووەکان، گواستنەوەی تەکنەلۆژیا، و بەشداریکردنی هەواڵگریی.

 * ئابوورییە بنیاتنراوەکەی ئێران لە دەوری زنجیرەی دابینکردنی چینی دادەڕێژرێتەوە، ئەمەش وادەکات سزاکانی داهاتووی ڕۆژئاوا بە شێوەیەکی دراماتیکی کاریگەرییان کەمتر بێت.

ئاستی دووەم: ئاسایشی وزەی چین بۆ هەمیشە قوفڵ دەکرێت

نزیکەی ٤٠٪ـی هاوردەی نەوتی چین بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕێت. بۆ چەندین دەیە، ئەمە لاوازیی ستراتیژیی چین بوو، چونکە وابەستەی گەروویەک بوو کە هێزی دەریایی ئەمریکا کۆنتڕۆڵی دەکرد.

ئەگەر ئێران کارتەفشاری سیاسی بەسەر هورمزدا بمێنێت "تەنانەت بە نافەرمی و بەشەکیش بێت" و چین پەیوەندییەکی تایبەتی لەگەڵ ئێراندا هەبێت، ئەوا پەکین لە بنەڕەتدا لاوازییەکەی خۆی گۆڕیوە بۆ سوودێکی جیۆ-ئابووری.

دەوڵەتانی کەنداو کە پێویستیان بە بازاڕەکانی چینە، نەوتی ئێران کە دەڕژێتە پاڵاوگە چینییەکان، تێپەڕبوونی هورمز کە لە ڕێگەی تەوەرەی پەکین-تارانەوە بە شێوەیەکی سیاسی بەڕێوە دەبرێت، ئەمە هەڵگەڕانەوەیەکی تەواوی ئەو جوگرافیا ستراتیژییەیە کە هێزی ئەمریکای لەسەر بنیات نراوە.

ئاستی سێیەم: داخورانی "پترۆدۆلار" خێراتر دەبێت

پڕۆژەی وەرگرتنی باج لەگەرووی هورمز، ڕەهەندێکی هەیە کە ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە ستراتیژییە گەورەکەی چین: نەهێشتنی پشتبەستن بە دۆلار (Dedollarization).

ئەگەر باجەکانی هورمز کۆبکرێنەوە- تەنانەت بە نافەرمیش بێت- بە دراوگەلێک جگە لە دۆلار، ئەگەر بازرگانیی نەوتی کەنداو- چین بەردەوام بێت لە وەرچەرخان بەرەو مامەڵە بە "یوان"، ئەگەر ئێران ئابوورییەکەی لەسەر ژێرخانی دارایی چینی لە دەرەوەی "سوێفت" بنیات بنێتەوە، ئەوا جەنگی ئێران، بە شێوەیەکی پارادۆکسی، داخورانی ڕۆڵی دۆلار وەک دراوی یەدەگی جیهانی خێراتر دەکات.

ئەمە قووڵترین و کاریگەرترین دەرئەنجامە. هێزی سەربازیی ئەمریکا لە کۆتاییدا لەلایەن هەژموونی دۆلارەوە بیمە کراوە، توانای دابینکردنی دارایی بۆ کورتهێنانە بێ کۆتاییەکان، چونکە جیهان دەبێت دۆلاری هەبێت بۆ بازرگانی. بۆیە هەر درزێک لەو سیستمەدا، درزێکە لە بنەمای توانای ستراتیژیی خودی ئەمریکا.