یەکڕیزی لە ئێران؛ دروشمێک بۆ پەردەپۆشکردنی درزە ناوخۆییەکان

پەنجەرە

لە فەرهەنگی سیاسیی ئێراندا، چەمکی "یەکڕیزی" هەمیشە وەک کۆڵەکەی سەرەکیی مانەوەی سیستەن لە بەرامبەر ئاڵەنگارییە ناوخۆیی و دەرەکییەکان نیشان دراوە. بەڵام لە واقیعدا، ئەم چەمکە بووەتە گۆڕەپانی ململانێیەکی توند لە نێوان باڵە جیاوازەکانی ناو دەسەڵات، بەتایبەت لە سایەی ئەو جەمسەرگیرییە سیاسییەی کە دامەزراوەکانی دەوڵەتی گرتووەتەوە.

یەکڕیزی وەک ئامرازێکی حوکمڕانی

لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩وە، یەکڕیزی تەنیا دروشم نەبووە، بەڵکو ئامرازێک بووە بۆ بێدەنگکردنی دەنگە ناڕازییەکان لە کاتی تەنگژەکاندا. لە دوای جەنگی ١٢ ڕۆژەی لەگەڵ ئیسرائیل و دواتریش جەنگێکی ٤٠ ڕۆژە کە بە ئاگربەستێکی فشەڵ کۆتایی هات، بەرپرسانی سیاسی و سەربازی جارێکی تر گەڕانەوە سەر هەمان گوتار و جەختیان لە هەماهەنگی نێوان "مەیدانی سەربازیی و دیپلۆماسی" کردەوە. بەڵام دروشمەکانی وەک "یەک خودا، یەک نەتەوە، یەک ڕێبەر" چیتر ناتوانن درزە قووڵەکانی ناو پێکهاتەی سیستم بشارنەوە.

ململانێی "عەقڵانییەت" و "توندڕەوی"

ئێستا دیمەنی سیاسیی ئێران دابەش بووە بەسەر دوو تەیاردا کە هەردوو لایان بانگەشەی دڵسۆزی بۆ ڕێبەر دەکەن، بەڵام بۆچوونیان بۆ داهاتووی وڵات پێچەوانەی یەکە:

* تەیاری "عەقڵانی": پێیانوایە دانوستان لەگەڵ ئەمریکا تاکە ڕێگەیە بۆ ڕزگارکردنی ئابووریی و دابینکردنی ئاسایش.

* تەیاری "توندڕەو": دانوستان بە "خیانەت" دەزانن و لە ڕێگەی میدیا فەرمییەکان، سوپای پاسداران و دەسەڵاتی دادوەرییەوە گوشار دەخەنە سەر نەیارەکانیان.

نموونەی کێشەکان؛ لە عەباس عەبدییەوە تا جەواد زەریف

گرژییەکان گەیشتوونەتە ئاستی ڕێکاری یاسایی؛ داواکاری گشتی تاران ڕێکاری دژی ڕۆژنامەنووس عەباس عەبدی گرتەبەر، چونکە تەیارە توندڕەوەکانی بە "کەمینەیەکی مشەخۆر" ناوبردبوو. 

لە لایەکی ترەوە، هێرشە توندەکانی سەر محەمەد جەواد زەریف، وەزیری پێشووی دەرەوە، پاش داواکارییەکەی بۆ ڕێککەوتن لەگەڵ ئەمریکا، ئاستی ناکۆکییەکانی دەرخست؛ کاتێک کەسایەتییەکی ئایینی وەک سەعید حەدادیاژ مۆڵەتی سێ ڕۆژی پێدا تا داوای لێبووردن بکات، هەندێک لە لایەنگرانیشی بە "سیخوڕ" ناویان برد.

دەستەوەستان بەرامبەر توندڕەویی

هەندێک لە پەرلەمانتاران وەک ڕەزا سەبەهوەند هۆشداری دەدەن کە ئەم توندڕەوییە بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان دەخاتە مەترسییەوە و پێگەی دیپلۆماتکارانی ئێران لاواز دەکات، ئاماژە بەوەش دەکەن کە هیچ میکانیزمێکی بنەڕەتی نییە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەم توندڕەوییە. 
لە بەرامبەردا، توندڕەوەکان هەڕەشەی توند دەکەن؛ بۆ نموونە محەمەد عەلی نەقد عەلی هەڕەشەی ڕووخاندنی ماڵ بەسەر سەری لایەنگرانی دانوستاندا دەکات، و هەندێکی تریشیان وەک غولامرەزا قاسمیان، داوای لەسێدارەدانی زەریف و ڕۆحانی دەکەن.

بۆیە دۆخی سیاسیی ئێران تەنیا ململانێیەکی کاتی نییە، بەڵکو گوزارشتە لە قەیرانێکی قووڵتر لە پرۆسەی بڕیاردان و شەرعییەتدا. یەکڕیزی لە ئێراندا، لەبری ئەوەی واقیعێکی سیاسیی سەقامگیر بێت، زیاتر وەک گوتارێکی جۆشدانی جەماوەر بەکاردێت. داهاتووی هاوسەنگیی هێز لە نێوان ئەم تەیارانەدا بەندە بە توانای سیستەم بۆ بەڕێوەبردنی ئەم جیاوازییانە، نەک پەراوێزخستن یان نکۆڵیکردن لێیان.