قەوارەی هەرێمی کوردستان: ئاڵەنگاریە نوێیەکان و نەخشەڕێگای دەربازبوون

پەنجەرە

پوختە
ئەم پۆڵەسی پەیپەرە شیکردنەوەیەکی ئەکادیمیە بۆ ئەو مەترسییە وجودییانەی ڕووبەڕووی قەوارەی هەرێمی کوردستان بوونەتەوە لە سایەی سێ گۆڕانکاری سەرەکیدا: وەرچەرخانی سیستەمی جیهانی بەرەو فرەجەمسەری، گۆڕانی دیدگای ئەمریکا لە ئیدارەی دووەمی ترەمپدا بەرەو دەوڵەت-تەوەرەیی، و چەقبەستوویی سیاسی نێوان پارتی و یەکێتی.
پەیپەرەکە دەری دەخات  گۆرانی لە سروشتی سیستەمی جیهانی لە قازانجی دۆزی کورد نیە و هەروەها سیاسەتی دەرەوەى ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەراست بەرژەوەندیەکانی لەسەر دەوڵەت تەوەری بونیات دەنێت، هەروەها پارتی لە ڕێگەی سیاسەتی تاکڕەوی و یەکێتی لە ڕێگەی پەنابردن بۆ بەغدا، پڕۆسەی هەڵوەشانەوەی دەستووریی هەرێم خێرا دەکەن. بۆ ڕێگری لەم داڕمانە، پەیپەرەکە سێ پێشنیاری سەرەکی دەخاتە ڕوو: یەکەم، پەیڕەوکردنی مۆدێلی دابەشکردنی خولیی دەسەڵات بۆ ماوەی دوو ساڵ بە دوو ساڵ. دووەم، پێکهێنانی حکومەتێکی تێپەڕاندنی قەیران بە کاندیدێکی تەوافوقی نیشتمانی. ئامانجی کۆتایی ئەم نەخشەڕێگەیە، گواستنەوەی هەرێمە لە بارگرانییەکی سیاسییەوە بۆ هاوبەشێکی سەقامگیر لە دیدی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا.

پێشەکی 
ئەمە یەکەمجار نییە و ئێمەش یەکەم کەس نین کە هۆشداری بدەین لەوەی مانەوەى قەوارەی هەرێمی کوردستان لەبەردەم مەترسییەکی وجودیدایە، بەڵام ئەمجارەیان هۆشدارییەکان، چیدی گوتارێکی سیاسیی ئاسایی نین بۆ ترساندن، بەڵکو گوزارشت لە ڕاستییەکی تاڵ دەکەن کە لە ئەنجامی یەکگرتنی سێ گۆڕانکاریی بنەڕەتیە کەهاتۆتە ئاراوە: یەکەم، وەرچەرخانی ڕیشەیی سیستەمی جیهانی بەرەو فرەجەمسەری. دووەم، گۆڕانی تێڕوانینی واشنتۆن بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست وگۆڕانی ستراتیژیی هێزە هەرێمییەکان و هەوڵی بەغدا بۆ سەپاندنەوەی مەرکەزییەتێکی ڕەها. سێیەم، چەقبەستوویی سیاسیی ناوخۆیی و درزی نێوان جەمسەرەکانی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستان. 
کەواتە هەرێمی کوردستان کە بۆ چەندین دەیەی ڕابردوو چەترێکی پاراستنی نێودەوڵەتی فراوانی هەبوو، ئێستا لەبەردەم لێوارێکی مەترسیداردایە کە ڕەنگە بۆ یەکەمجار مەرگی سیاسی لێ بکەوێتەوە. ئەم مەترسییە تەنها دەرەنجامی فشارە دەرەکییەکان نییە، بەڵکو بەرەنجامی نەخوێندنەوەی دروست و تێنەگەیشتنی نوخبەی حوکمڕانە لەو گۆڕانکارییە گەورانەی کە لە سیستەمی جیهانی، هاوکێشە هەرێمییەکان و ناوخۆی عێراقدا ڕوودەدەن. ئەم پۆڵەسی پەیپەرە هەوڵدەدات لە ڕێگەی شیکردنەوەی ئەم ڕەهەندانە، مەترسییەکان پۆلێن بکات و وێنەیەکی ڕوون بۆ ئایندەی قەوارەی هەرێم لە نێوان مانەوە و داڕماندا بکێشێت:

یەکەم / گۆڕانی سیستەمی جیهانی 
لە ڕەهەندی نێودەوڵەتییەوە، جیهان لە قۆناغی تێپەڕینێکی قووڵدایە بەرەو سیستەمێکی فرەجەمسەری. ئەو سیستەمە جیهانییەی کە دوای ڕووخانی بلۆکی ڕۆژهەڵات و کۆتایی جەنگی سارد هاتە کایەوە (سەردەمی تاکجەمسەریی ئەمریکا)، ئەو فەزا زێڕینە بوو کە تێیدا کورد توانی ببێتە خاوەن قەوارەیەکی سیاسی و دەستووری و وەک ئاکتەرێکی نێودەوڵەتیی کاریگەر لە لایەن واشنتۆن و پایتەختەکانی ئەوروپاوە مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. بەڵام لە ئێستادا، ئەو سیستەمە جێگەی خۆی بۆ ڕیالیزمێکی نوێ چۆڵ کردووە کە تێیدا پێناسەی بەرژەوەندییەکان گۆڕانی ڕادیکاڵیان بەسەردا هاتووە.
هەڵگیرسانی جەنگی ئۆکرانیا و ڕووسیا و تێوەگلانی ڕاستەوخۆی ئەوروپا و ئەمریکا لەو ململانێیەدا، بووەتە هۆی ئەوەی سەنتەری گرنگیپێدانی ستراتیژیی ڕۆژئاوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بەرەو ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا و ململانێی زلهێزەکان بگوێزرێتەوە. هەرەوەها لە دوای تەوەفانی ئەقسا و لاوازبونی ئێران لە دوای جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران، سیاسەتی نوێی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی ناوەراست بۆ بایەخدان بە ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان پاشەکشەی کردووە و دەوڵەتەکان جارێکی تر بوونەتەوە بە چەقی مامەڵە دیپلۆماسییەکان.
لەم چوارچێوەیەدا، پارێزبەندییە نێودەوڵەتییەکانی پێشوو بۆ هەرێمی کوردستان خەریکە دەپوکێنەوە. ڕۆژئاوا چیدی ئامادە نییە بە هەمان نەفەسی ساڵانی نەوەدەکان و دوای ٢٠٠٣ تێچووی پاراستنی هەرێمێک بگرێتە ئەستۆ کە خۆی لە ناوخۆدا نەتوانێت سەقامگیری و یەکگرتوویی بەرهەم بهێنێت. بە واتایەکی تر، لە سایەی ئەم سیستەمە نوێیەدا، مانەوەی قەوارەی هەرێم چیتر پابەند نییە بە بەها ئەخلاقیە نێودەوڵەتیەکان کە زیاتر لیبراڵەکان گرنگی پێدەدەن، بەڵکو ڕاستەوخۆ وابەستەیە بە توانای کورد بۆ چارەسەرکردنی کێشە ناوخۆییەکانی و گونجاندنی خۆی لەگەڵ واقیعی نوێی هێز لە ناوچەکەدا.

دووەم/ وەرچەرخانی ستراتیژیی واشنتۆن و پێگەی هەرێمی کوردستان لە سایەی ئیدارەی دووەمی ترەمپدا
لەگەڵ دەستپێکردنی خولی دووەمی سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترەمپ، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە پارادایمی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکادا بەدی دەکرێت؛ کە ئەویش گواستنەوەیە لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان بۆ جەختکردنەوە لەسەر (دەوڵەت-تەوەرەیی- State-centrism ). ئەم پارادایمە نوێیە لەسەر بنەمای پەراوێزخستنی ئاکتەرە نادەوڵەتییەکان و هەرێمە نیمچە سەربەخۆکان داڕژاوە، لەم چوارچێوەیەدا، واشنتۆن بۆ زامنکردنی سەقامگیریی ئابووری و پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی، مەیلی بۆ بەهێزکردنەوەی مەرکەزییەتی بەغدا لەسەر حیسابی قەوارەی هەرێم زیاد کردووە.
لە نێوەندی ئەم گۆڕانکارییەدا، (تۆم باراک) وەک ئەندازیارێکی کاریگەر و خاوەن دیدگایەکی هاوشێوەی (کیسنجەر) بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست دەردەکەوێت. باراک داکۆکیکارێکی سەرسەختی پاراستنی سەروەریی دەوڵەتە نەتەوەییەکان و چەسپاندنی مەرکەزیەتە، بەوپێیەی ئەم مۆدێلە بە گونجاوترین ڕێگە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاڵۆزییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەزانێت. ئەم تێڕوانینە تەواو تەریبە لەگەڵ پراگماتیزمی بازرگانیی ترەمپ، کە تێیدا پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لەسەر بنەمای تێچوو و دەستکەوت هەڵدەسەنگێندرێن. لێرەوە، هەرێمی کوردستان ئەگەر نەتوانێت وەک یەکەیەکی سیاسیی یەکگرتوو و کاریگەر خۆی رێک بخات، لە دیدی واشنتۆنەوە لە هاوبەشێکی ستراتیژییەوە دەبێتە بارگرانییەکی سیاسیی.
هاوکات، گۆڕانی هاوسەنگی هێز لەدوای پەرەسەندنی ململانێیەکانی نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران، گورزێکی کوشندەی لەو مانۆڕە دیپلۆماسییە دا کە کورد پێشتر لە نێوان جەمسەرە دژبەیەکەکاندا دەیکرد، لە ئێستادا هێزە سیاسییەکانی عێراق و میلیشیاکان خۆیان رۆڵی ئەو هاوسەنگکەرە دەگێڕن بۆ واشنتۆن، ئەمەش پانتایی یاریی سیاسی بۆ هەرێم تەسکتر کردووەتەوە. پاشەکشەی هەژموونی ئێران، فەزایەکی فراوانتری بۆ دەسەڵاتی ناوەندیی بەغدا و هەژموونی تورکیا ڕەخساندووە؛ ئەم دوو جەمسەرەش، کە خاوەن دیدگایەکی هاوبەشن لە دژایەتیکردنی قەوارە نادەوڵەتییەکان، هەرێمی کوردستانیان خستووەتە نێوان بەرداشی بەرژەوەندییە ناسیۆنالیستی و هەرێمییەکانی خۆیانەوە. 
لەلایەکی تریشەوە دوور نیە ئەمریکا لەم ستراتیژە نوێیەی بۆ ناوچەکە بیەوێت هێزە کوردییەکان، بە تایبەتی هێزە کوردییەکانی هەرێمی کوردستان پشتگوێ بخات، یان تەنانەت بە یەکجاری کۆتایی بە ڕۆڵیان بێنێت، چونکە لە ماوەى رابردوودا بۆپرسی سوریا، ئیدارەی ترەمپ کوردی وەک لەمپەر لەبەردەم بەرنامەکانی بنیادنانەوەی دەوڵەتدا دەبینی,هەروەها لە جەنگی ئەمریکا لە گەڵ ئێران ترەمپ کورد وەک لەمپەر لەبەردەم بەرنامەکانی پێناسەکردوە.

سێیەم/ پارتی دیموکراتی کوردستان؛ تەڵەی هێزی ڕەها و ئاڵەنگاریەکانی خوێندنەوەی واقیع
لەسەر ئاستی ناوخۆیی، پارتی دیموکراتی کوردستان دوای بەدەستهێنانی زۆرینەی کورسییەکان لە هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٤، کەوتووەتە ناو جۆرێک لە کورتپێهێنانی ترسناک لە هەڵسەنگاندنی هێزدا.  پارتی بە جۆرێک مامەڵە دەکات وەک ئەوەی بتوانێت هەمان ئەو مۆدێلە لە پەراوێزخستن کە بەرامبەر ئۆپۆزسیۆنی مەدەنی و بێ‌چەک (وەک گۆڕان و لایەنە ئیسلامییەکان) لە ڕابردوودا پەیڕەوی دەکرد، بەرامبەر بە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان هەمان مامەڵە بکات. ئەم تێڕوانینە گوزارشت لە دابڕانێکی گەورە دەکات لە ناسینی هاوکێشە نوێیەکان و گۆڕانی سروشتی ململانێکان.
پارتی لە خوێندنەوەی پێگەی ئێستای یەکێتیدا تووشی هەڵە تێگەیشتن بووە؛ چونکە یەکێتی تەنیا ڕکابەرێکی سیاسی نییە بە ژمارەى کورسی مامەڵەى رەهای لەگەل بکرێت، بەڵکو ئاکتەرێکە کە خاوەنی هێزی چەکدار و جوگرافیایەکی سیاسیی دیاریکراوە و پەیوەندییەکی کاریگەری هەیە لەگەڵ ناوەندی بڕیار لە بەغدا و هێزە ئیقلیمیەکان و نێودەوڵەتیەکان. سووربوونی پارتی لەسەر مۆدێلی قۆرخکاریی دەسەڵات و تەماشاکردنی یەکێتی وەک خاوەن کورسی کەم، وایکردووە یەکێتی ستراتیژییەتی  پەکخستنی  پێکهێنانی حکومەت و سەقفی بەرزی داواکارییەکان و بەکارهێنانی بەغدا وەک فشار بگرێتەبەر، ئەمەش چەقبەستوویی سیاسیی Political Deadlock  و پاشەکشەى سیاسی هەرێمی کوردستانی هێناوەتە کایەوە.  
هەر ئەمەش کاریگەرى هەبووە لەوەى ڕەهەندی هەرێمی  و پەیوەندییەکان لەگەڵ ناوەنددا گۆڕانیان بەسەردا بێت، بەمەش پارتی ڕووبەڕووی پاشەکشەیەکی گەورە بووەتەوە. ئەگەر لە قۆناغی پێش ٢٠١٧دا پارتی بەهۆی هاوبەشیی و پاڵپشتیی یەکێتییەوە خاوەن پێگەیەکی بەهێز بووبێت لە بەغدا، ئەوا لە ئێستادا بەهۆی نەمانی ئەو هەماهەنگییەی لەگەڵ یەکێتی و گۆڕانی هاوکێشە هەرێمییەکان، پێگەی پارتی لە بەغدا بە تەواوەتی لاواز بووە و بەرەو پەراوێزخستن چووە. ئەمە لە کاتێکدایە کە یەکێتی توانیویەتی پێگەی خۆی لە ناوەندی بڕیاری عێراقدا بەهێزتر بکات و ببێتە کلیلێکی سەرەکی بۆ هاوکێشەکان.
هاوکات، یەکێتی تەنیا لە ئاستی دەرەکی و بەغدا سەرکەوتوو نەبووە، بەڵکو لەسەر ئاستی ناوخۆش توانیویەتی جۆرێک لە جەمسەرگیریی دژە پارتی دروست بکات. کێشکردنی بەشێک لە هێزە سیاسییە ناڕازییەکان بەلای خۆیدا و دروستکردنی هاوپەیمانیی ناڕاستەوخۆ، وایکردووە پێگەی یەکێتی لە پەرلەمانی کوردستاندا وەک بەرەیەکی فراوانتر لە قەبارەی حزبیی خۆی دەربکەوێت. 
دەرەنجامی ئەم گرژییانە تەنیا قەیرانێکی ناوخۆیی سادە نییە، بەڵکو لاوازکردنی پێگەی دیپلۆماسی و سیاسیی هەرێمی کوردستانە لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا. بەردەوامیی ئەم مۆدێلە لە تێڕوانینی پارتی بۆ دەسەڵات، نەک هەر تەریککەوتنی زیاتری هەولێر لە بەغدا و ناوچەکە لێدەکەوێتەوە، بەڵکو هەرێمی کوردستان بە گشتی بەرەوبنبەستێکی قوڵ  بردوە کە دەرچوون لێی پێویستی بە گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە عەقڵییەتی حوکمڕانی هەیە.

چوارەم/  یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان؛ فشار لە ڕێگەی ناوەند و تێچووە ستراتیژییەکانی
لەلایەکی تری هاوکێشەکەوە، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان ستراتیژییەتی خۆی لەسەر بنەمای بەرزکردنەوەی سەقفی داواکارییەکان و پەنابردن بۆ بەغدا وەک کارتێکی فشار بەرامبەر پارتی داڕشتووە. یەکێتی وا گریمانە دەکات کە لە ڕێگەی بەهێزکردنی پێگەی خۆی لە ناوەند، دەتوانێت هاوسەنگیی هێز لە ناوخۆی هەرێم بگۆڕێت و پارتی ناچار بە پاشەکشە بکات. بەڵام ئەم تێڕوانینە لە ڕوانگەیەکی زانستییەوە، تووشی جۆرێک لە هەڵە خوێندنەوەى سیاسی بووە؛ چونکە مێژووی سیاسیی عێراق و سروشتی دەسەڵات لە بەغدا دەیسەلمێنن کە هێزە مەرکەزییەکان تەنیا وەک ئامرازێکی تاکتیکی مامەڵە لەگەڵ لایەنە کوردییەکان دەکەن بۆ لاوازکردنی یەکپارچەیی هەرێم و لێدانی بنەماکانی فیدراڵیزم. 
ئەم مۆدێلە لە سیاسەت کردنی یەکێتی، پشتگوێخستنی ئەو ڕاستییەی تێدایە کە لاوازبوونی پارتی مەرج نییە بە مانای بەهێزبوونی یەکێتی بێت. لە ڕاستیدا، هەرێمی کوردستان وەک یەکەیەکی سیاسی و دەستووریی یەکگرتوو لە بەغدا دەبینرێت؛ کاتێک یەکێک لە جەمسەرە سەرەکییەکانی ئەم قەوارەیە (پارتی) بە ئامانجی تەسفییەی سیاسی پەراوێز دەخرێت، ئەوا کۆی قەوارەی هەرێم بەرەو داخوران و داڕمان دەچێت. لە ساتەوەختێکدا کە پارتی توانای مانۆڕی سیاسی و یاسایی لەدەست بدات، بەغدا هیچ پێویستییەکی ستراتیژیی بە یەکێتی نامێنێت و لە ئاکتەرێکی هاوبەشەوە دەگۆڕێت بۆ پاشکۆیەکی بێ‌دەسەڵات کە مەرجەکانی ناوەند قبوڵ بکات. مێژوو گەواهیدەری ئەوەیە کە دەسەڵاتدارانی بەغدا دوای بەکارهێنانی کارتە کوردییەکان بۆ یەکلاکردنەوەی ململانێ نێوخۆییەکان، هەمیشە پشتیان لە هاوپەیمانە کوردەکانیان کردووە و مافە دەستووری و نەتەوەییەکانیانیان کردووەتە قوربانیی بەرژەوەندییە باڵاکانی دەوڵەتی مەرکەزی.
بە مانایەکی تر ئەم مۆدێلە هەڕەشەیەکی جدییە بۆسەر کۆی پڕۆژەی نەتەوەیی و سیاسیی هەرێمی کوردستان. بەردەوامیی ئەم ئاراستەیە نەک هەر یەکێتی بەرەو لاوازیی زیاتر دەبات، بەڵکو قەوارەی هەرێم بەرەو پەککەوتن و مەرگی سیاسی  ڕاپێچ دەکات، کە دواجار تێچووەکەی تەنیا حزبەکان نایدەن، بەڵکو پێگەی دەستووری و مێژوویی گەلی کورد لە عێراقدا دەبێتە قوربانی.

پێنجەم/ پرۆژەى حکومەتی زۆرینە بەبێ یەکێتی و دوو ئیدارەیی
لە ئێستادا هەرێمی کوردستان لەبەردەم دوو پڕۆژەی مەترسیداردایە کە هەردووکیان یەک خاڵی کۆتاییان هەیە ئەویش هەڵوەشاندنەوە یان لاوازبوونی قەوارەی هەرێمە. پڕۆژەی پارتی بۆ پێکهێنانی حکومەتێکی زۆرینە بەبێ بەشداریی یەکێتی، لە بەرامبەردا پڕۆژەی یەکێتی بۆ پەنابردنە بەر دوو ئیدارەیی، دوو ئاراستەی تەریبن بەرەو تێکشکاندنی کۆڵەکەکانی فیدراڵیزم. لێرەدا پێویستە لە ڕوانگەیەکی دەستووری و مێژووییەوە جیاوازییەکی بنەڕەتی بکەین لەنێوان مۆدێلی دوو ئیدارەیی پێش ساڵی ٢٠٠٣ و واقیعی ئێستادا.
لە سەردەمی پێش دەستووری ٢٠٠٥، دوو ئیدارەیی واقیعێکی دیفاکتۆ بوو لە ناوچەیەکی دژە فڕیندا؛ لەو کاتەدا هەرێم وەک قوربانییەکی ململانێ لەگەڵ ڕژێمێکی دیکتاتۆر دەبینرا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە چاوێکی مرۆیی و سیاسیی تایبەتەوە دەیپاراست، بەبێ ئەوەی پابەند بێت بە چوارچێوەیەکی یاسایی دەوڵەتی عێراقەوە. بەڵام لە ئێستادا، هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی دەستووری ٢٠٠٥دا وەک قەوارەیەکی یاسایی ناسێنراوە. هەر جۆرە هەنگاوێک بەرەو دابەشبوونی کارگێڕی و سیاسی، گەورەترین پاساوی یاسایی دەداتە دەست حکومەتی فیدراڵ و بەتایبەتی دادگای فیدراڵی بۆ ئەوەی بڕیاری هەڵوەشاندنەوە و لاوازکردنی شەرعیەتی قەوارەی هەرێم بدەن. دادگای فیدراڵی دەتوانێت بە پاساوی نەمانی یەکپارچەیی دامەزراوەیی و پشێوی ئەمنی و یاسایی، هەرێم وەک یەکەیەکی سیاسیی یەکگرتوو پوچەڵ بکاتەوە و مامەڵەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ پارێزگاکان بکات.
لە ڕەهەندی نێودەوڵەتیشەوە، گۆڕانکاریی گەورە بەسەر تێڕوانینی واشنتۆن و پایتەختە بڕیاردەرەکاندا هاتووە. لە سایەی عەقڵییەتی سیاسیی ترامپیزم و تێڕوانینی کەسایەتییە کاریگەرەکانی وەک تۆم باراک، ئەمریکا هیچ بەرژەوەندییەکی ستراتیژیی تێدا نابێت بەرگری لە دوو ئیدارەی بچووک، لاواز و ناتەبا بکات. بەپێچەوانەوە، لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییە وزەیی و ئەمنییەکانی، هانی بەغدا دەدات بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە و سەپاندنی سەروەریی دەوڵەت بەسەر ئەو ناوچانەی کە تووشی بۆشایی سیاسی بوون.
بەکورتی، هەرێمی کوردستان پێش ساڵی ٢٠٠٥ لەسەر بنەمای بریارێکی نێودەوڵەتی (٦٨٨) دەپارێزرا، بەڵام لەئێستا، هەرێمی کوردستان خاوەنی چوارچێوەیەکی دەستوورییە لەناو دەوڵەتێکی خاوەن سەروەریدا. دوو ئیدارەیی لەم سەردەمەدا، تەنیا دابەشبوونی جوگرافی نییە، بەڵکو مەرگی دەستووری قەوارەیەکە کە دەیان ساڵە قۆربانی بۆ دەدرێت، و گۆڕینی هەرێمە لە ئاکتەرێکی کارا بۆ چەند پارێزگایەکی پەراوێزخراو لەژێر ڕەحمەتی ناوەنددا.

شەشەم/ نەخشەڕێگا بۆ گرێبەستێکی نوێی حوکمڕانی
قەیرانی ئێستای نێوان  پارتی و یەکیتی  بە سەرۆکایەتی نەوەی نوێی (مەسرور بارزانی و بافڵ تاڵەبانی) ئەوەیە کە متمانەی سیاسی گەیشتووەتە نزمترین ئاست. بۆیە پێویستمان بە مۆدێلێکە کە بەرژەوەندیی هەردوولا لە چوارچێوەی مانەوەی هەرێمدا بپارێزێت، بۆ ئەم مەبەستە سێ بژاردە دەخەینە روو:
بژاردەی یەکەم: دابەشکردنی سێکتەر و خاڵبەندی
ئەم بژاردەیە واقیعیترین بژاردەیە بۆ تێپەڕاندنی بنبەستی سیاسی، چونکە لەسەر بنەمای (نە براوەی ڕەها و نە دۆڕاوی ڕەها) داڕژاوە. ئەم مۆدێلە ڕێز لە ئەنجامی هەڵبژاردن دەگرێت، بەڵام لە هەمان کاتدا بژارد ەشەراکەتی ڕاستەقینەیە کە لە ڕێگەی دابەشکردنی سێکتەرە ستراتیژییەکانەوە مسۆگەر دەکرێت.
میکانیزمی دابەشکردنی پۆستەکان:
بۆ ڕێگری لە قۆرخکاری و دروستکردنی متمانە، پۆستە سیادی و خزمەتگوزارییەکان بەم شێوەیە دابەش دەکرێن:
-پشکی پارتی دیموکراتی کوردستان: پۆستی سەرۆکی حکومەت وەک مافی لایەنی یەکەم، لەگەڵ وەزارەتەکانی(پێشمەرگە، سامانە سروشتییەکان، پەروەردە و تەندروستی..هتد).
-پشکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان: پۆستی جێگری سەرۆک وەزیران بە دەسەڵاتی فراوان، لەگەڵ وەزارەتەکانی(ناوخۆ، دارایی، شارەوانییەکان و دەستەی وەبەرهێنان..هتد).
ئەم دابەشکارییە بژاردەهاوسەنگییەک لە نێوان بڕیار، دارایی و هێزبژاردە دروست دەکات کە ڕێگر دەبێت لە هەر هەوڵێکی تاکڕەوانە.
بژاردەی دووەم: مۆدێلی ٢ بە ٢ -دابەشکردنی خولیی دەسەڵات 
ئەم بژاردەیە پشت بە ئەزموونی ساڵی ٢٠٠٩ دەبەستێت؛ کاتێک پارتی وەک هێزی یەکەم، بۆ پاراستنی هاوسەنگیی سیاسی، پۆستی سەرۆکایەتی حکومەتی بۆ ماوەی دوو ساڵ بە یەکێتی سپارد، ئەمە لە کاتێکدا ئەگەر چی هاوپەیمانیان لە هەلبژاردنی پەرلەمان پێکهێنا، بەڵام جیاوازیەکی زۆر لە نێوان دەنگی  یەکێتی و پارتیدا هەبوو. ئەمە کاریگەرترین و خێراترین مۆدێلە بۆ دروستکردنەوەی متمانە و ڕێگری لە دوو ئیدارەیی. 
ناوەڕۆکی پڕۆژەکە: دابەشکردنی خولیی پۆستە سیادییەکان (سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێم). بە جۆرێک کە لە ماوەی ٤ ساڵی خولەکەدا، ٢ ساڵ لای پارتی و ٢ ساڵ لای یەکێتی بێت.
ئامانج لەم بژاردە گۆڕینی ململانێ لە شەڕی مان و نەمانەوە بۆ کێبڕکێ لە خزمەتگوزاری. ئەمە وادەکات یەکێتی چیتر هەست بە پەراوێزخراوی نەکات و پەنا بۆ بەغدا نەبات وەک فشار، و پارتیش ڕەوایەتیی گشتگیر بۆ حکومەتی هەرێم بگەڕێنێتەوە.
پەیام بۆ دەرەوە: ناردنی پەیامێکی یەکگرتوو بۆ ئیدارەی نوێی ئەمریکا (ترەمپ و تیمی تۆم باراک) کە کورد وەک هاوبەشیەکی یەکگرتووی سەقامگیر مامەڵە دەکات، نەک وەک چەند گروپێکی لۆکاڵی ناتەبا، هەروەها ئامادەیەکی بەهێزی کوردیش پیشان دەدات دژ بە گۆڕانکارییەکان کە دەکرێت دژ بە کورد بەکاربهێنرێن.

بژاردەی سێیەم : حکومەتی تێپەڕاندنی قەیران -کاندیدی تەوافوقی
بۆ ئەم بژاردەیە دەکرێت سود لە ئەزموونی سیاسیی بەغدا وەربگیرێت لە قۆناغە سەختەکاندا، وەک چۆن لە کاتی بنبەستە سیاسییەکاندا کەسایەتیی وەک (مستەفا کازمی، محەمەد شیاع سودانی، یان عەلی زەیدی) پێشنیاز کران بۆ کۆکردنەوەی لایەنە دژبەیەکەکان.
   میکانیزم: لەبری ئەوەی کاندیدی سەرۆکایەتی حکومەت ودابەشکردنی پۆستەکان ببێتە هۆی پەکخستنی پێکهینانی حکومەت، لایەنەکان ڕێککەوتن بکەن لەسەر کەسایەتییەکی هاوبەشی قەبوڵکراو (کە دەکرێت لە ناو پارتەکان یان کەسایەتییەکی نیشتمانیی سەربەخۆ بێت) کە متمانەی هەموو جەمسەرەکانی هەبێت.
ئەرکی حکومەت: ئەم کابینەیە ئەرکێکی دیاریکراوی دەبێت؛ ئەویش تێپەڕاندنی قەیرانەکان و هەرەشە و ئاڵەنگاریە ئیقلیمی و نێودەوڵەتیەکان و ڕێکخستنەوەی هێزەکانی پیشمەرگە بۆ ماوەیەکی کاتی تا دروستبوونەوەی متمانە.
ئەم هەنگاوە ڕێگری دەکات لەوەی هەرێم بچێتە ناو بۆشایی یاسایی کە دادگای فیدراڵی بۆ هەڵوەشاندنەوەی قەوارەکە بەکاری بهێنێت. ئەمە نیشانەی پێگەیشتنی سیاسییە کە تێیدا حیزب لە پێناو قەوارەدا پاشەکشە بۆ کاندیدی هاوبەش دەکات.

دەرئەنجام 
مانەوەی قەوارەى هەرێمی کوردستان وەک یەکەیەکی دەستووری لە عێراقدا، تەنیا بەستراوەتەوە بە یەکگرتوویی دامەزراوەیی هەرێمی کوردستان. هەر هەنگاوێک بەرەو تاکڕەوی لە حکومڕانیدا  یان دوو ئیدارەیی، تەنیا خزمەت بەو ئەجێندایانە دەکات کە لە بەغدا و پایتەختە هەرێمییەکانەوە کار بۆ بە (پارێزگاکردنی)هەرێم دەکەن. لەم سۆنگەوە بژاردەکانی بەردەم پارتی و یەکێتی کورت بوونەتەوە لەوەى یان دەبێت بچنە ناو گرێبەستێکی نوێی حکومڕانی کە تێیدا متمانە و هاوبەشیی ڕاستەقینە بگەڕێتەوە، یان پێکەوە شایەدی مەرگی قەوارەیەک بن کە تێچووەکەی دەیان ساڵ خەبات و قوربانی گەلێکی لەپشتە. هەربۆیە کاتی ئەوە هاتووە سەرکردایەتیی سیاسیی کورد واقعبینانە بە پێی گۆرانکاریەکانی هێز لە ئاستی نێودەوڵەتی و هەرێمی و ناوخۆی مامەڵە بکات، و ژیرانە پێگەى هێزی خۆی لە ئێستا بپێوێت بە پێی ئەو گۆرانکاریانە.