عەمامە و تفەنگ: چۆن ململانێی وجودی، ئێران بەرەو سەربازیکردنی ڕەها دەبات؟

پەنجەرە

لە ٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا، چەند ڕۆژێک دوای کوژرانی حەسەن نەسروڵڵا، ئەمینداری گشتیی "حزبوڵڵا" لە لوبنان، عەلی خامنەیی، ڕێبەری باڵای ئێران بۆ یەکەمجار دوای دابڕانی پێنج ساڵ، پێشەوایەتیی نوێژی هەینی لە تاران کرد.

خامنەیی وەک نەریتی هەمیشەیی خۆی کاتێک لەو شارەدا پێشنوێژ بوو، لە مزگەوتەکەدا دەرکەوت، بەڵام ئەمجارە پاڵی بە تفەنگێکی نیشانەشکێنی ڕووسییەوە دابوو لە جۆری "دراگۆنۆف" کە لە ئێران پەرەی پێدرابوو.

هەڵگرتنی تفەنگ لە نوێژی هەینیدا، نەریتێکی ئێرانییە کە ڕووحوڵڵا خومەینی، دامەزرێنەری کۆماری ئیسلامی دوای گرتنەدەستی دەسەڵات لە ساڵی ١٩٧٩دا پشتگیریکرد. ئەمەش پشتئەستوورە بە نەریتێکی ئیسلامی ڕەسەن کە پێی وایە خەلیفەی موسڵمانان یان ئەمیریان، لە نوێژی هەینیدا شمشێر هەڵدەگرێت وەک نیشانەیەک بۆ ئامادەیی بۆ جیهاد و بەرگریکردن لە ئوممەتی ئیسلامی دژی دوژمنە "کافرەکانی".

خومەینی ڕێنمایی دابوو بە مەحموود تالەقانی، یەکەم پێشەوای نوێژی هەینی لە تاران دوای شۆڕش، کە لە کاتی وتاری هەینیدا چەک هەڵبگرێت، وەک هێمایەک بۆ ئامادەیی ئێران بۆ شەڕ و بەرگریکردن لە شۆڕش.
میشێل فوکۆ، فەیلەسوفی فەرەنسی کە خومەینی لە فەرەنسا ناسیبوو و پێش شۆڕش و دوای شۆڕش سەردانی ئێرانی کردبوو، تێبینی ئەوەی کردبوو کە هەڵگرتنی چەک لە کاتی وتارەکانی هەینیدا، لە ساڵی ١٩٧٨دا بوونی هەبووە و هەندێک لە پیاوانی ئایینی لە وتارەکانیاندا دژی شا بەکاریان هێناوە.
بەگوێرەی ئەسعەد حەیدەر لە کتێبەکەیدا "ڕۆژانێک لەگەڵ ئیمام خومەینی و سەرەتاکانی شۆڕش"، مزگەوتەکان ڕۆڵێکی سەرەکییان هەبووە لە کۆکردنەوەی ئەو چەکانەی کە خۆپیشاندەران دوای کۆنترۆڵکردنی سەربازگەکانی سوپا دەستیان بەسەردا گرتبوو. 

خومەینی داوای لە هەمووان کردبوو چەکەکان ڕادەستی مزگەوتەکان بکەن، پاشان لەم مزگەوتانەدا لێژنە پێکهێنران بۆ بەڕێوەبردنی گەڕەکەکان لە شارە گەورەکاندا، و ئەو لێژنانەش لەلایەن ئەو پیاوە ئایینیانەوە سەرپەرشتی دەکران کە خومەینی متمانەی پێیان هەبوو.
لەکاتێکدا هەندێک لە شۆڕشگێڕان پێشنیاریان کردبوو کە پێشەوای نوێژی هەینی شمشێر هەڵبگرێت، وەک پەیڕەوکردنی نەریتی کۆنی ئیسلامی، بەڵام تالەقانی لە کۆتاییدا لە کاتی وتارەکانیدا تفەنگێکی جۆری (G3)ی دروستکراوی ئەڵمانی هەڵگرت. 
چەکەکە مەرج نەبوو فیشەکی تێدا بێت، بەڵکو زیاتر وەک پەیامێکی هێمایی بوو بۆ ئامادەیی ئوممەتی ئیسلامی.
دەرکەوتنی خامنەیی لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤دا – کە دوا وتاری هەینی ئەو پیاوە بوو – لەگەڵ بوونی تفەنگەکەدا، پەیامێکی ڕوون بوو بۆ لە پێشەوەبوونی لە دیمەنەکەدا و ئامادەیی وڵاتەکەی، لەژێر سەرکردایەتی ئەودا، بۆ شەڕ و تۆڵەسەندنەوە. 

ئەم ئامادەبوونە هێماییە گرنگییەکی زۆری لە ویژدانی شیعەی ئێرانیدا هەیە و ئاماژەیەکی گەورەیە بۆ گرنگیی پێگەی ڕێبەر لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی ئوممەت لەگەڵ مەترسییەکی دەرەکی و وجودیدا. هەرکەسێک بە وردی سەیری وێنەکەی خامنەیی لەگەڵ تفەنگەکەدا بکات، درک بەوە دەکات کە کونیەک لە سەر مینبەرەکەدا دروستکراوە، هاوشێوەی کێلانی شمشێر، بۆ جێگیرکردنی سەری تفەنگەکە تێیدا.
تیرۆرکردنی خامنەیی لە بیست و هەشتی شوباتدا، وەک لادانی ئەو هێماگەرییە بوو کە بەرجەستەی دەکرد و هەروەها لادانی ئەو ئامادەبوونە چەکدارییەی کە پێوەی بەسترابووەوە. هەروەها وەک هەوڵێک دەرکەوت بۆ لەقکردنی ڕژێمەکە لە ڕێگەی لێدانی سەرکردایەتییە ئایینی و سەربازییەکەیەوە، کە دوو دەسەڵات بوون لە کەسایەتی خامنەییدا کۆببوونەوە.

ئەم تێکەڵاوبوونەی نێوان ئایین و چەک بۆ ژمارەیەک لە پیاوانی ئایینی لە ئێران درێژ دەبێتەوە، کە لە نێوان مێزەر و تفەنگدا کۆدەبنەوە. ئەمەش بە تایبەتی لە نوێژەکانی هەینیدا دەردەکەوێت کاتێک ڕژێمەکە هەست بە هەڕەشە دەکات، لەکاتێکدا ئەم هێماگەرییە لە سەردەمانی سەقامگیریدا پاشەکشە دەکات.

خامنەیی زۆر جار لە وتارەکانی هەینیدا بێ تفەنگ دەرکەوتووە، بەڵام لە دەیان وێنەشدا دەرکەوتووە کە پاڵی پێوە داوە.
توێژەر و مامۆستای کۆمەڵناسی سیاسی، سەعوود مەولا، بۆ کەناڵی "الحرة" ڕوونی دەکاتەوە کە خومەینی لە کتێبەکەیدا "تحریر الوسیلة" ئاماژەی بە پرسی چەک و نوێژی هەینی کردووە، کە تێیدا دەڵێت مستەحەبە وتاربێژ "بە پێوە وتار بدات و پاڵ بە شتێکەوە بدات وەک شمشێر، گۆچان، چەک، یان هەر شتێکی تر، کە شکۆمەندی پێ ببەخشێت و یارمەتی بدات لەسەر پێ وەستان". ئەم دەقە ئەو بنەما شەرعییەیە کە پشتی پێ بەستراوە بۆ گۆڕینی شمشێر بە تفەنگ وەک جۆرێک لە هاوچەرخبوون.
بە وتەی مەولا، "پشت بەستن بە چەک لە کاتی نوێژی هەینیدا ئامانجی بەدیهێنانی دوو پرسە: ئامانجێکی کرداری کە یارمەتیدانی وتاربێژە بۆ وەستان و جێگیربوونی، و ئامانجێکی هێمایی کە نیشاندانی عیزەتی ئایین و هێزی دەوڵەتە، ئەمەش ئەو شتەیە کە سیاسەتی ئێرانی ئەمڕۆ پەیڕەوی دەکات بە هەڵگرتنی تفەنگ بۆ ناردنی پەیامی ڕێگری سیاسی و سەربازی".
لەوەتەی تیرۆرکردنی ئەو پیاوە و هەڵبژاردنی موجتەبای کوڕی بۆ شوێنگرتنەوەی لە پۆستی ڕێبەری باڵادا، ئەم وێنە هێماییەی ڕێبەر و چەکەکەی لە پێشەوەی دیمەنەکەدا بە تەواوی غائیب بووە، لە ناوەڕاستی ئەو شەڕە وجودییەی کە ڕژێمەکە تێیدا دەجەنگێت.

دەرنەکەوتنی موجتەبا خامنەیی لە هیچ وێنەیەک یان تۆمارێکی دەنگیدا، بەهۆی برینداربوونی سەختییەوە، یان ڕەنگە بەهۆی مردنییەوە (دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا باسی لەوە کرد کە بە ڕێژەی لەسەدا نەوەد پێی وایە موجتەبا مردووە)، ڕژێمەکە لەم هێماگەرییە بەهێزەی سەرکردایەتی باڵا بێبەش دەکات کە لە نێوان مەرکەزییەتی مێزەر و مەرکەزییەتی چەکدا کۆدەبێتەوە.
سەرەڕای ئەوەی پێشەواکانی هەینی لە تاران و شارەکانی دیکەی ئێران، بە ئەنقەست جلی سەربازییان پۆشی و تفەنگی کڵاشینکۆفیان هەڵگرت لە کاتی وتارەکانیاندا دوای تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی، وەک ئاماژەیەک بۆ ئامادەیی مەلاکان بۆ شەڕ و جەنگ و تۆڵەسەندنەوە، بەڵام نەبوونی ڕێبەری باڵا بە کەسایەتی و تفەنگەکەی خۆیەوە، بۆشاییەکی گەورە جێدەهێڵێت، کە چاودێران پێیان وایە ئەوەی پڕی دەکاتەوە سوپای پاسداران و سەربازییەکانن، ئەمەش پاشەکشەی مێزەرە لە بەرژەوەندی تفەنگدا.
مەولا ڕوونی دەکاتەوە کە سەرکەوتنی بێپێشینەی "سەربازیکردنی ڕژێم" بووە هۆی ئەوەی سوپای پاسدارانی ئێران ببێتە بەهێزترین یاریزان و باڵادەستی ڕاستەقینە لە داڕشتنی بڕیاری سیاسی و سەربازیدا، و کۆماری ئیسلامی بگۆڕێت بۆ سیستمێکی سیاسی و ئەمنی کە بە دەستی سەربازی حوکم دەکات لە پشت ڕوکارێکی مەدەنی پراگماتییەوە کە مەسعوود پزیشکیان، سەرۆکی ئێران و عەباس عراقچی، وەزیری دەرەوە نوێنەرایەتی دەکەن.

بەڵام ئەو توێژەرە لوبنانییە، کە لە نزیکەوە شایەدی شۆڕشی ئێران بووە، پێی وایە ئەم سەربازیکردنە "لە ڕووی پێکهاتەییەوە بەربەستی دێتە ڕێ لەگەڵ مەزاجی کۆمەڵگەی ئێرانیدا، کە لە هەڵبژاردنە جیاوازەکانی ئەم دواییانەدا بێزاری خۆی لە سەربازییەکان نیشانداوە". ئاماژە بەوە دەکات کە هیچ کەسایەتییەک لە پاشخانی سوپای پاسدارانەوە نەگەیشتووەتە سەرۆکایەتی، جگە لە مەحموود ئەحمەدی نەژاد لە ساڵی ٢٠٠٥دا، و ئەو ساختەکارییە بەرفراوانەی کە لەگەڵ دووبارە هەڵبژاردنەوەی لە ساڵی ٢٠٠٩دا ڕوویدا، خۆپێشاندانەکانی بزوتنەوەی سەوزی داگیرساند.

بەوپێیە دەکرێت بگۆڕدرێتە سەر ئەو دەرەنجامەی کە سەرەڕای دەستنیشانکردنی موجتەبا خامنەیی وەک ڕێبەری باڵا، بەڵام غیابەکەی، بەو پێیەی نوێنەرایەتی "پیاوی یەکەمی ڕەها" دەکات، وەک مەولا دەڵێت، پەلەی کردووە لە سەربازیکردنی بڕیاری ئێرانی و سەرهەڵدانی سەرکردایەتییەکی بەکۆمەڵی واقیعی هاوبەش کە لەلایەن سوپای پاسداران و ڕەوتی موحافیزکاری پراگماتییەوە سەرکردایەتی دەکرێت. ئالنگارییە گەورەکەی بەردەم ڕژێمەکە بریتییە لە "توانای ئەم سەرکردایەتییە تێکەڵاوە لە فرۆشتنەوەی سازشەکان لە ناوخۆدا، و ئەندازیاریکردنی مانەوەی دەوڵەت لەژێر چەتری ڕێبەرێکدا کە بەهۆی پێویستییە ئەمنییەکانەوە شاردراوەتەوە".