مێزی خڕی ئەوان و مێزی خڕی ئێمە

پەنجەرە

ماوەی چەند ساڵیکە سەرکردەکانی هێزە شیعەکانی عێراق لەسەر مێزێکی خڕ کۆ دەبنەوە وگفتوگۆ  لەسەر ئەو پرسە گرنگ و چارەنوسازانە ئەکەن کە پەیوەندنی بە بەرژەوەندی دەسەڵاتی و پێگەى شیعە هەیە لە عێراق. هەر لە سەر ئەم مێزە  خڕە بۆچونی جیاوازی ململانێکانیان یەکلایی ئەکەنەوە. هێزە سونەکانیش سەرەڕایی ململانێکانیان لە دوای هەڵبژاردنەکانی پەرلەمانی عێراق ٢٠٢٥ لە سەرمێزێکی هاوشێوە کۆئەبنەوە بەهەمان شێوەیە بە یەک ئاراستە بریار لەسەر پرسەکانی بەشداریکردن لە کابینەى حکومەتی ئایندەى عێراقدا دەکەن، ئەمە لە کاتێکدا لەدوای روخانی دەسەڵاتی بەعسیەکان هەمیشە هێزە سونیەکان لەململانێی توندا بون لەگەڵ یەکترى، ئەگەر چی  هێزە سیاسیەکانی هەرێمی کوردستان لە ساڵانی پێشوتر لەسەر مێزێکی خڕ کۆ ئەبونەوە  بریاریان لەسەر بەشداریکردن لە کابینەى حکومەتی فیدراڵی و پشکەکانیان ئەدا، بەڵام لەدوای روداوەکانی ١٦ ئۆکتۆبەرى ٢٠١٧  هێزەکانی هەرێم نەک کۆنابنەوە لەسەر مێزی خڕ، بەڵکۆ هەریەک لە پارتی و یەکێتی وهێزەکانی تر بە جیا لەسەر پرسە گرنگەکان دانوسان لە گەڵ هێزە شیعەکان ئەکەن هەر ئەمەش پێگەى کوردی لە بەغداد زۆر لاوازکردوە. ئەمە لە کاتێکدا دۆخ و پێگەى کورد  لەعێراقدا رۆژ لە دوای رۆژ بەرەو لاوازتر ئەروات.

یەکێک لەوچەمکانەى کە دەتوانرێت ئەم واقیعە نوێیەى پێکهاتەکانى عێراقی پێ بخوێنرێتەوە چەمکی (بلۆکی مێژوویی-Historical Bloc) ئەنتۆنیۆگرامشی. گرامشی پێی وایە هێزە سیاسییەکان کاتێک دەتوانن هەژموونی خۆیان بپارێزن کە هاوپەیمانێتییەکی فراوان لەنێوان چەندین هێزی جیاوازدا دروست بکەن کە بەرژەوەندییەکی هاوبەش کۆیان بکاتەوە، بە مەبەستی تێپەڕاندنی قەیرانەکان. بە مانایەکی تر بلۆکی مێژوویی بریتیە دروستکردنی هاوپەیمانێتییەک کە ناسنامەیەکی یەکگرتوو بۆ پێکهاتەیەک دروست بکات کە هەموو لایەنەکان لە دەوری کۆببنەوە. کاتێک گرامشی باسی ئەم بلۆکە دەکات، مەبەستی ئەوەیە کە بێ ئەم یەکگرتووییە، هەر هێزێکی سیاسی لە بەرامبەر گۆڕانکارییە گەورەکاندا هەرەس دەهێنێت.

ئەگەر لە ورانگەى چەمکی (بلۆکی مێژووی) ئەنتۆنیۆ گرامشی لە دۆخی هێزە شیعەکان و هێزە سونیەکان بروانین ئەوا ئەو هێزانە ژیرانە مامەڵە لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی پێکهاتەکانیان دەکەن دەیانەوێت لە دۆخی شڵەژاوی رۆژهەڵاتی ناوەراست ئەگەر دەستکەوتی زیاتر بەدەست نەهێنن ئەوا هیچ نەبێت پارێزگاری لەوەى بکەن کە لە رابردودا بۆپێکهاتەکانیان بەدەستیان هێناوە، بە مانایەکی تر لە روانگەى تیۆری ریالستیەوە ئەو هێزانە دەیانەێت پارێزگاری لە دۆخی باو (Status Quo) بکەن. شیعەکانی عێراق لە ڕێگەی چوارچێوەی هەماهەنگییەوە، توانییان مۆدێلی مێزی خڕ وەک میکانیزمێکی پاراستنی دەسەڵات کارا بکەن. ئەم مۆدێلە نەک تەنها بۆ یەکخستنی بڕیاری ناوخۆیی (هێزە شیعەکان)، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ سەپاندنی ئیرادەی سیاسی بەسەر ڕکابەرەکانیشدا بەکار دەهێنرێت. هاوکات، هێزە سوننەکانیش کە ساڵانێک بەدەست پەراوێزخستنی سیاسییەوە دەیانناڵاند، درکیان بەوە کردووە کە بەبێ مێزێکی گفتوگۆی هاوبەش، ناتوانن لە بەرامبەر باڵادەستیی شیعەدا هاوسەنگی بپارێزن. هەربۆیە کۆبوونەوەی نەیارە سوننەکان نیشانەی گۆڕانە لە سیاسەتی کاردانەوەوە بۆ سیاسەتی بەرژەوەندی.

شاراوە نیە تا پێش ساڵی ٢٠١٧، (مێزە خڕەکەی سەرۆکایەتی هەرێم) وەک ناوەندێکی سیمبولی بۆ کۆدەنگیی نیشتمانیی کورد دەبینرا، کە تێیدا بڕیارە چارەنووسسازەکان بە ڕاوێژ لەگەڵ هێزە سیاسیەکانی هەرێم دەدرا. بەڵام ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر درزێکی بونیادی لە متمانەی سیاسیی نێوان پارتی و یەکێتیدا و هێزەکانی تر دروست کرد. ئەم ڕووداوە وای کرد مێزی خڕی کوردی هەڵوەشێتەوە و جێگەی خۆی بۆ دیپلۆماسیی حزبیی جیاواز چۆڵ بکات. لێرەوە، کورد لە پێکهاتەیەکی خاوەن ستراتیژەوە گۆڕا بۆ دوو جەمسەری ڕکابەر کە ململانێیە ناوخۆییەکانیان دەبەنە ناو دامەزراوەکانی بەغدا.

وەک ئاشکرایە سیستەمی سیاسیی عێراق لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە، لەسەر بنەمای تەوافوقی پێکهاتەیی بونیاد نراوە. لەم هاوکێشەیەدا، هێزی هەر پێکهاتەیەک لە ناوخۆدا بەستراوەتەوە بە توانای کۆکردنەوەی جیاوازییە ناوخۆییەکانی لە چوارچێوەی یەک گوتاری سیاسیی یەکگرتوودا. لە کاتێکدا کە دیمەنی سیاسیی عێراق گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەخۆیەوە دەبینێت و جەمسەرە ناکۆکەکانی شیعە و سوننە بەرەو مۆدێلێکی دامەزراوەیی لە بڕیاردان هەنگاو دەنێن، بەڵام هێزە کوردیەکان لە دوای روداوەکانی ١٦ ئۆکتۆبەرى ٢٠١٧، تووشی جۆرێک لە دابەشبوونی قووڵ  بووە کە کاریگەریی نەرێنی قووڵی لەسەر پێگەی هەرێمی کوردستان لە ناوەندی بڕیاری فیدراڵیدا دروست کردووە، کە بە نەتیجەش کاریگەرى هەرێمی و نێودەوڵەتیشی هەیە.

ئەم پەرتەوازەییە سیاسییەی کورد نەمانی (مێزی خڕ) چەند لێکەوتەیەکی مەترسیداری لێ کەوتووەتەوە:

١. فرەناوەندی لە دانوستاندا: کاتێک لایەنە کوردییەکان بە جیا و بە ئەجێندای دژبەیەک دەچنە بەغدا، لایەنی بەرامبەر (دەسەڵاتی فیدراڵی) سوود لەم درزە دەبینێت بۆ کەمکردنەوەی سەقف و داواکارییەکانی کورد.

٢. داخورانی (مافی ڤیتۆ)ی عورفی: پێشتر کورد بەهۆی یەکگرتووییەوە دەیتوانی ڕێگری لە هەر یاسایەک بکات کە دژی بەرژەوەندییەکانی بێت، بەڵام ئێستا بەغدا دەتوانێت لە ڕێگەی ڕێککەوتنی جیاجیا لەگەڵ یەکێک لە جەمسەرە کوردییەکان، ئەوی تریان گۆشەگیر بکات.

٣. گۆڕینی کێشەکان بۆ ململانێی یاسایی: پەرتەوازەیی ناوخۆیی وای کردووە زۆرێک لە کێشە سیاسییەکان پەنا ببرێتە بەر دادگای فیدراڵی، کە ئەمەش بووەتە هۆی دەرچوونی زنجیرەیەک بڕیار کە قەوارەی دەستووریی هەرێمیان لاواز کردووە.

٤. هەرەشەی سەربازی : لە چەند ساڵی رابردودا هەرەشەى سەربازی هێزە میلیشیاکان ئارامی سیاسی و ژێرخانی ئابوورى هەرێمیان خستوەتە بەردەم مەترسی.

٥. پەراوێزخستنی دیپلۆماسی : درزە ناوخۆییەکان بوونەتە هۆی جۆرێک لە پەراوێزخستنی دیپلۆماسی. لە ئێستا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەک یەک قەوارە سەیری هەرێم ناکات، بەڵکو وەک دوو زۆنی دژبەیەک مامەڵەیان لەگەڵ دەکات. ئەمەش وای کردووە دۆزی کورد لە کۆڕ و کۆبوونەوە نێودەوڵەتییەکاندا لە ئەجێندایەکی ستراتیژییەوە پاشەکشە بکات بۆ تەنها کێشەیەکی ئیداری و مووچە لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا.

لە کۆتایدا دەتوانین بڵێین کوردستان لە ئێستادا لە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییدایە لەم قۆناغە سەختەى رۆژهەڵاتی ناوەراست. ئەزموونی پێکهاتەکانی تری عێراق دەیسەلمێنێت کە یەکگرتوویی لەسەر مێزی بڕیار بژاردە نییە، بەڵکو زەرورەتێکی مانەوەیە. بەبێ گەڕانەوە بۆ مۆدێلی ناوەندی بڕیاری هاوبەش و تێپەڕاندنی گرێ دەروونی و سیاسییەکانی دوای ٢٠١٧، پێگەی کورد لە بەغدا لە هاوبەشێکی سەرەکییەوە بۆ پاشکۆیەکی لاواز پاشەکشە دەکات. گەڕانەوە بۆ (مێزی خڕ) کە هێمایەکی سیاسییە بۆ نەهێشتنی پلەبەندی (Hierarchy) و دروستکردنی یەکسانی لە بڕیاردان و یەکڕیزی لە بەرامبەرنەیاری دەرەکیدا، تاکە گەرەنتییە بۆ پاراستنی ئەو قەوارە سیاسییەی کە بەرهەمی  دەرفەتێکی مێژووی وخەباتی چەندین دەیەی کوردە.