داهاتووی هەرێمی کوردستان لە نێوان گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە و ستراتیژی نوێی ڕۆژئاوادا
٥ حوزەیران ٢٠٢٦ - ٨:١٩ پاش نیوەڕۆ
پەنجەرە، دانا نەقی
پەیوەندیی نێوان گۆڕانکارییەکانی پەیوەست بە هاوسەنگیی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەتایبەت بەهێزبوونەوەی پێگەی بەغدا و گۆڕانی هاوکێشە هەرێمایەتییەکانی گرێدراو بە کۆماری ئیسلامیی ئێران، لەگەڵ داهاتووی حوکمڕانیی هەرێمی کوردستان، یەکێکە لە هەرە پرسە ستراتیژیی و ئاڵۆزەکانی ئێستا.
ئەم ڕاپۆرتە شیکارییە، بەوردی تیشک دەخاتە سەر پرسی مانەوەی مۆدێلی ئێستای دەسەڵات لە هەرێم و نەخشەڕێگای داهاتووی ڕۆژئاوا، دوای تێپەڕبوونی نزیکەی ٣٥ ساڵ لە حوکمڕانیی هاوبەشی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان.
١. پرسی مانەوەی سیستمی فەرمانڕەوایی لە هەرێم
واقیعی مێژوویی پێمان دەڵێت کە قەوارەی سیاسی و مۆدێلی حوکمڕانیی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ١٩٩١ەوە، بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان و چەتری پاراستنی دەرەکییەوە بەستراوەتەوە؛ سەرەتا لە ڕێگەی بڕیاری ٦٨٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی (دروستکردنی ناوچەی دژەفڕین)، و دواتریش لە ڕێگەی پرۆسەی ئازادیی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا.
لە وەڵامی ئەو پرسیارە جەوهەرییەی کە دەڵێت: "ئایا ئەم دەسەڵاتە بەبێ چاودێری و پاراستنی دەرەکی توانای مانەوەی هەیە؟" دەکرێت ئاماژە بە دوو ڕەهەندی سەرەکی بکەین:
لاوازیی پێگەی ناوخۆیی: متمانەی هاووڵاتیان بە دامەزراوەکانی دەسەڵات بەهۆی قەیرانی بەردەوامی مووچە، پەرەسەندنی دیاردەی گەندەڵی، و نەبوونی دامەزراوەی نیشتمانیی ڕاستەقینە، لە نزمترین ئاستی مێژووییدایە.
هەڕەشە دەستووری و داراییەکان: لە ئەگەری بەهێزبوونەوەی تەواوەتیی پێگەی بەغدا و سەپاندنی سەروەریی فیدراڵی، هاوشان لەگەڵ پاشەکشەی چاودێریی ڕۆژئاوا، پێگەی یاسایی، دەستووری و دارایی هەرێم ڕووبەڕووی مەترسییەکی جدی دەبێتەوە. بۆیە بەبێ چەتری پاراستن و پاڵپشتیی دەرەکی، مانەوەی ئەم مۆدێلە لە حوکمڕانی بەم شێوازە نادادپەروەرانەی ئێستای، ئەستەم و نادیار دەبێت.
٢. ستراتیژی نوێی ڕۆژئاوا؛ لە "هاوبەشی دیموکراتی"یەوە بۆ "ڕووبەڕوبوونەوەی ئۆلیگارشی"
گوتار و شیکارییە سیاسییەکانی ناوەندە بڕیاربەدەستەکانی ڕۆژئاوا لەم ساڵانەی دواییدا، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیییان بەخۆوە بینیوە. تێڕوانینی ئەوان بۆ دەسەڵاتی هەرێم، لە هاوبەشێکی دیمۆکراتیک و مەزڵومەوە، گۆڕاوە بۆ جۆرە تێڕوانینێک کە وەک سیستمێکی "ئۆلیگارشی" (حوکمی کەمینەیەکی دەوڵەمەند) و بنەماڵەیی سەیری دەکات؛ سیستمێک کە تێیدا سامانێکی بێشومار لەلایەن حیزبە فەرمانڕەواکانەوە قۆرغ کراوە.
لەم چوارچێوەیەدا، تێڕوانینی ئێستای ڕۆژئاوا (بەتایبەت ئەمریکا و یەکێتیی ئەوروپا) بۆ داهاتووی هەرێم لە سێ تەوەرەدا چڕ دەبێتەوە:
أ. یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگە (مەرجی سەرەکیی مانەوە)
ڕۆژئاوا بە ڕوونی و ڕاشکاوی ڕایگەیاندووە کە ناتوانێت تا سەر پارێزگاری لە قەوارەیەک بکات کە خاوەنی دوو سوپای حیزبیی جیاواز بێت (هێزەکانی ٧٠ و ٨٠). یەکخستنی هێزی پێشمەرگە لەژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگەدا کراوەتە مەرجی سەرەکی؛ بەپێچەوانەوە، پاڵپشتییە سەربازی و داراییەکانی ڕۆژئاوا بۆ ئەو هێزانە پاشەکشەی جدی بەخۆوە دەبینێت.
ب. شەفافییەتی دارایی و چاکسازیی پێکهاتەیی
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چیتر چاوپۆشی لە تێکەڵبوونی سامانی گشتی و داهاتی حیزبی ناکات. ئەو جۆرە فشارانەی ئێستا لەسەر کەرتی بانکی، سیستمی دارایی و پرسی مووچە هەن، ئاماژەن بۆ ئەوەی کە ڕۆژئاوا دەیەوێت سیستمی دارایی هەرێم بخاتە ژێر چاودێریی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان و یاساکانی بەغدا، بە ئامانجی ڕێگریکردن لە سپیکردنەوەی پارە و قاچاخچێتیی دارایی.
ج. فیدراڵییەت لە چوارچێوەی عێراقێکی بەهێزدا
ستراتیژی بنەڕەتیی ئێستای ڕۆژئاوا لە ناوچەکەدا، پاراستنی یەکپارچەیی خاکی عێراق و سەقامگیرییەکەیەتی. ئەوان داهاتووی هەرێمی کوردستان تەنها وەک هەرێمێکی فیدراڵی لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا دەبینن، نەک وەک کیانێکی سەربەخۆ یان نیمچە سەربەخۆ کە ببێتە هۆی دروستبوونی گرژیی نوێ لە ناوچەکەدا.
دەرەنجام و کۆتایی
لە فەرهەنگی سیاسیی ڕۆژئاوادا، "دۆستایەتی هەمیشەیی" بوونی نییە، بەڵکو ئەوەی هەیە "بەرژەوەندیی هەمیشەیی"یە. ئەگەر عێراق بەرەو سەقامگیریی زیاتر بڕوات و مەترسییەکانی تێرۆریزم کەم ببنەوە، بایەخی جیۆپۆلەتیکی هەرێمی کوردستان پاشەکشە دەکات، و ڕۆژئاواش ناچێتە ناو کێشمەکێش و شەڕی پاراستنی کورسیی دەسەڵاتی حیزبەکانەوە لەبەرامبەر بەغدادا.
پلان و ستراتیژی ڕۆژئاوا مەرج نییە ڕووخانی ڕاستەوخۆی حیزبەکان بێت، بەڵکو لە ڕێگەی بەکارهێنانی کارت و فشارە دارایی، یاسایی و دیپلۆماسییەکانەوە، ناچاریان دەکات پاشەکشە لە قۆرغکاریی ئابووری و سەربازی بکەن.
مۆدێلی حوکمڕانیی سی و پێنج ساڵی ڕابردوو، کە لەسەر بنەمای دەوڵەمەندبوونی حیزبی و دەسەڵاتی ڕەها دامەزرابوو، ئێستا گەیشتووەتە بنبەستێکی مێژوویی؛ داهاتووی هەرێم و هێزە سیاسییەکانیشی تەنها بەوەوە بەستراوەتەوە کە تا چەند دەتوانن خۆیان لەگەڵ ئەم واقیعە نوێیە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەدا بگونجێنن.