دوای ڕێککەوتنی ئەمریکا و ئێران؛ ئابووریی تێکشکاوی تاران کەی دەکەوێتەوە سەرپێ؟

پەنجەرە

دوای ڕاگەیاندنی واژۆکردنی یاداشتی لێکتێگەیشتن لە نێوان  ئەمریکا و ئێران لەرۆژی چوارشەممەی ڕابردوو، بەهای تمەنی ئێرانی بەرزبوویەوە. بەڵام بەپێی ڕاپۆرتێکی گۆڤاری "ئیکۆنۆمیست"، ئەم پێشکەوتنە تەنها بەشێکی کەمی ئەو زیانانەی قەرەبوو کردووەتەوە کە تمەن لە سەرەتای دەستپێکردنی جەنگەوە لە کۆتایی شوباتی 2026دا پێی گەیشتووە، کە تێیدا زیاتر لە چارەکێکی بەهاکەی لەدەستداوە. لەبەر ئەوە، ئەم گەشبینییە کاتییە بە بەهای دراو، ئازارەکانی زۆربەی گەلی ئێرانی کەم نەکردووەتەوە کە بەدەست داڕمانی ئابوورییەوە دەناڵێنن.

ڕاپۆرتەکە پێشبینی دەکات کە گەڕانەوەی ئابووری ئێران بۆ دۆخی گەشەسەندن و تێپەڕاندنی زیانەکانی جەنگ، پێویستی بە ساڵانێکی زۆر بێت. ئەم داڕمانە ئابوورییە پێش جەنگیش بوونی هەبووە؛ بەرزبوونەوەی تێچووی بژێوی ژیان بووە هۆی سەرهەڵدانی خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی لە کۆتایی ساڵی ڕابردوو و سەرەتای ئەمساڵدا.

جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، گوشارەکانی سەر بژێوی ژیانی هاووڵاتیانی زیاتر کرد، بەڵام گەورەترین زیان بەر ژێرخان و پیشەسازییەکانی ئێران کەوت. جگە لەوەش، گەمارۆی ئەمریکا لەسەر بەندەرەکانی ئێران لە هەفتەکانی ڕابردوودا بووە هۆی کەمیی  پێداویستییە سەرەکییەکانی ڕۆژانە.

یاداشتی لێکتێگەیشتن و بەڵێنە ناڕوونەکان

یاداشتی لێکتێگەیشتنەکە چەند ڕێکارێک بۆ ماوەی 60 ڕۆژ لەخۆدەگرێت کە تێیدا دانوستان لەسەر ڕێککەوتنی کۆتایی لە نێوان واشنتن و تاران دەکرێت. بەندەکانی ئەم یاداشتە بەڵێنی گرێدراو بە وەبەرهێنانی تێدایە کە دەگاتە 300 ملیار دۆلار بۆ ناو ئێران، بە مەرجێک تاران پابەندی بەڵێنەکانی بێت و نەرمی بنوێنێت لە دانوستانەکاندا بە جۆرێک کە ئەمریکا ڕازی بکات. بەڵام "ئیکۆنۆمیست" گومان لە ئەگەری سەرگرتنی ئەم وەبەرهێنانە دەکات، کە نزیکەی هاوتای کۆی بەرهەمی ناوخۆیی (GDP) ئێرانە.

 هەڵوێستی دۆناڵد ترەمپ: لە ڕۆژی واژۆکردنی یاداشتەکە لە فەڕەنسا، سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ ڕەتیکردەوە کە وڵاتەکەی وەبەرهێنان لەو سندوقەدا بکات کە بۆ ئاوەدانکردنەوەی ئێران پێشنیار کراوە. هەروەها ڕەتیکردەوە کە داوای لە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لە کەنداو کردبێت بەشداری لەو سندوقەدا بکەن.

 هەڵوێستی جەی دی ڤانس: جێگری سەرۆکی ئەمریکا پێش واژۆکردنی یاداشتەکە لەسەر سندوقی ئاوەدانکردنەوەکە ڕایگەیاندبوو: "ئەمە نموونەیەکە لەوەی کە دەکرێت بەدەستی بهێنن ئەگەر دانوستانەکان بەرەو پێشەوە بچن بەو شێوازەی کە ئەمریکا ڕازی دەکات."

قەبارەی وێرانکاریی و داراییە سڕکراوەکان

لە سەرەتای جەنگەکەدا، ئێران مەزەندەی کردبوو کە ئاوەدانکردنەوەی ئەو دامەزراوە ئابوورییانەی تێکشکاون پێویستی بە 270 ملیار دۆلار بێت، بەڵام لەگەڵ بەردەوامیی بۆردومانەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا بۆ سەر کارگە و ژێرخانە جیاوازەکان، ئەم ژمارەیە زۆر زیاتر بووە.
ئەگەرچی ڕێککەوتنەکە ئازادکردنی داراییە سڕکراوەکانی ئێران لە دەرەوە لەخۆدەگرێت، بەڵام ئەم سەرمایەیە تەنها بەشی چارەکێکی تێچووی ئاوەدانکردنەوەی وڵاتەکەش ناکات.

 کۆی داراییە سڕکراوەکانی ئێران: بە نزیکەیی 100 ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت (بەهۆی گەمارۆکانی چەند دەیەی ڕابردوو).
 پشکی ئەمریکا: ئەمریکا تەنها 2 ملیار دۆلاری لەو داراییانە لەلایە.
 پشکی وڵاتانی تر: گەورەترین بەشی لە چینە کە زیاتر لە 20 ملیار دۆلارە و بە هەڵگرتنی گەمارۆکان ئازاد دەکرێت.
 بەربەستە ناوخۆییەکانی ئەمریکا: ئیدارەی ترەمپ لە ناوخۆدا ڕووبەڕووی دژایەتییەکی توند دەبێتەوە بۆ پێدانی هەر پارەیەک بە تاران، بەتایبەت کە زۆربەی بەرژەوەندییە ئابوورییەکان و ژێرخانەکان سەر بە "سوپای پاسداران"ن. (بۆ بەراورد، ڕێککەوتنی ساڵی 2015ی ئۆباما تەنها 1.5 ملیار دۆلاری ئازاد کرد و ڕەخنەیەکی توندیشی لەلایەن کۆنەپارێزانی ئەمریکاوە لێگیرا).

دۆخی بژێوی و هەڵاوسانی بێوێنە

 هەڵاوسانی گشتی: لە مانگی ئایاری ڕابردوودا گەیشتە 84% لەسەر بنەمای ساڵانە (دوو ئەوەندەی مانگی کانوونی دووەمی ڕابردوو).
 هەڵاوسانی خۆراک: گەیشتە 131%، کە بەهۆی گەمارۆی دەریایی و ئاسمانی ئەمریکاوە خراپتر بووە.
 پەککەوتنی بازرگانی: لە ناوەڕاستی نیسانی ڕابردووەوە، زیاتر لە 3 هەزار کۆنتێنەر کە بەرەو ئێران دەچوون لە بەندەرەکانی پاکستان پەککەوتوون، و بارەکێشەکانی دانەوێڵە بۆ بەندەری "بەندەر ئیمام خومەینی" بە ڕێژەی 40% کەمی کردووە.
 بێکاری: نزیکەی 2 ملیۆن ئێرانی (7%ی هێزی کار) کارەکانیان لەدەستداوە. لە سایتی دامەزراندنی "Job Vision"، ژمارەی پێشکەشکارانی کار بۆ یەک چانسی بەتاڵ 360 جار زیادی کردووە. کار گەیشتووەتە ئەوەی خەڵکانی هەژار پارەی نان و گۆشت بە قیست بدەن.