لە بەغداوە تا گەرووی هورمز؛ عێراق لە نێوان چەقۆی واشنتۆن و پەلکێشکردنی تاراندا

پەنجەرە

بوونی ژمارەیەک راوێژکاری سەربازیی ئێران لەنێو چەکدارە کوژراوەکانی حەشدی شەعبیدا کە بەهۆی بۆردومانی ئەمەریکا و سعودییە کوژران، جارێکی کێشمەکێشی لەسەر دابڕینی ئێران لە حەشدی شەعبی و ئاڵۆزیی پرۆسەکە دروستکردەوە.

ترەمپ: هەماهەنگیمان لەگەڵ بەغدا کردووە

لە وەڵامی ئەم پێشهاتانەدا، حکومەتی عێراق داوای لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کرد خۆیان لە ئاڵۆزیی زیاتر بەدوور بگرن و جەختی کردەوە کە دەیەوێت عێراق لە ململانێکانی ناوچەکە بەدوور بێت.

لایخۆشیەوە، سەرۆکایەتی کۆماری عێراق سەرکۆنەی ئەو هێرشانەی کرد کە گروپە چەکدارەکانی کردبووە ئامانج و بە "دەستدرێژییەکی ڕەتکراوە و پێشێلکارییەکی زەق بۆ سەر سەروەریی عێراق" پێناسەی کرد، بەڵام لە هەمان کاتدا داوای ڕاگرتنی ئەو هێرشانەشی کرد کە لەلایەن گروپە چەکدارەکانەوە دەکرێنە سەر وڵاتانی دراوسێ.

لە لایەکی دیکەوە، سەرۆکی ئەمەریکا، دۆناڵد ترامپ بە تۆڕی "فۆکس نیوز"ی ڕاگەیاند کە واشنتۆن لە ئەنجامدانی هێرشەکاندا هەماهەنگی لەگەڵ حکومەتی عێراق کردووە. ئەگەرچی بەغدا ڕاستەوخۆ کۆمێنتی لەسەر ئەم ئاماژەیەی ترامپ نەدا، بەڵام جەختی کردەوە کە تەنها حکومەت مافی ئەوەی هەیە وەڵامی ئەو هێرشانە بداتەوە کە دەکرێنە سەر خاکی وڵاتەکەی.

هاوکات تاران ڕایگەیاند کە هێرشی ئەمریکی-سعودی هەوڵێکە لەلایەن واشنتۆن و ئیسرائیلەوە بۆ فراوانکردنی مەودای جەنگەکە لە ناوچەکەدا.

ئەمە لە کاتێکدایە کە واشنتۆن ساڵانێکە گوشار دەخاتە سەر حکومەتی عێراق بۆ گرتنەبەری ڕێکاری توندتر دژی ئەو میلیشیایانەی پاڵپشتیی ئێرانیان هەیە، بەڵام هەوڵەکانی پێشوو لەم ئاراستەیەدا هەمیشە بوونەتە هۆی دروستبوونی ئاڵۆزیی ناوخۆیی.

سیناریۆ سەختەکان بۆ پێشبینیکردن

پشپۆڕانی ڕۆژئاوایی هۆشدارییان داوە لەوەی کە هێرشی ئەمریکی-سعودی لە عێراق ڕەنگە ناوچەکە بەرەو دۆخێکی "نادیار" ببات. 
وەک ڕۆژنامەی "گاردیان"ی بەریتانی بڵاوی کردووەتەوە، بڕیارەکەی ڕیاز ڕەنگە "جەنگێکی فراوانبوو ئاڵۆزتر بکات کە ئاراستە و دەرئەنجامەکانی پێشبینیکراو نین".

سانام وەکیل، بەڕێوەبەری بەرنامەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە سەنتەری توێژینەوەی "چاتام هاوس" لە لەندەن، پێیوایە ئێران بە ئەنقەست تەکتیکەکانی "پێشبینینەکراو" دەکات بۆ گوشارخستنە سەر ترەمپ "یان بۆ ڕووبەڕووبوونەوە یان بۆ پێدانی سازش" بە مەبەستی پاراستنی "کۆنتڕۆڵ بەسەر گەرووی هورمزدا".

پێشیوایە وڵاتانی ناوچەکە دۆخی ئاڵۆزی ململانێکان وەک "دەرفەتێکی مێژوویی بۆ لاوازکردنی ئێران" لێکدەدەنەوە. ئاماژەی بەوەش کرد کە لایەنی سعودیش ئارەزوویەکی هاوشێوەی هەیە بۆ ئەوەی بێ پێشبینیکراو بێت.

نێچیرێکی ئاسان

ئێچ ئەی هێلییر، توێژەری باڵا لە توێژینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە پەیمانگای شاهانەی خزمەتگوزارییە یەکگرتووەکان (RUSI) گوتی: "پێم وایە لە ڕوانگەی سعودییەکانەوە، هەستێک هەیە کە ئێرانییەکان ئەوە دەکەن کە دەیکەن چونکە پێیان وایە وڵاتانی کەنداو بە پەیژەی ئاڵۆزکارییەکان سەرناکەون. 

سعودییەکان دەیانەوێت ئەوە ڕوون بکەنەوە کە ئەم هەڵسەنگاندنە هەڵەیە و پەیام دەگەیەنن کە تاران لە هەڵەدایە ئەگەر پێی وابێت وڵاتانی کەنداو نێچیرێکی ئاسانن.

هێلییر ڕوونیشی کردەوە کە کێشەکە لەوەدایە لە کاتێکدا ڕەنگە سعودییەکان هێرشەکەیان بۆ سەر هێزەکانی حەشدی شەعبی وەک پەرچەکردار بوبێت.

"حەشدی شەعبی" و "موقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق"

هۆشداریی پسپۆڕانی ڕۆژئاوایی لە مەترسیی فراوانبوونی جەنگەکە بەشێکی بۆ میلیشیا چەکدارە شیعییەکانی عێراق و سروشت و پەیوەندییە ئاڵۆزەکانیان لەگەڵ حکومەتی عێراق و گرێدراوی بەشێکیان بە ئێرانەوە دەگەڕێتەوە. 
چەندین گروپ لەوانیش لە چوارچێوەی "بەرگریی ئیسلامی لە عێراق"دا کۆبوونه‌ته‌وه‌ کە بەرپرسیارێتی سەدان هێرشیان بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمەریکا لە عێراق و ناوچەکە لە کاتی ئەو جەنگەی کۆتایی شوباتی ڕابردوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەڵگیرسا، لە ئەستۆ گرتووە.

ئەم گروپانە هەروەها بە بەشێک لە "بەرەی موقاوەمە" دادەنرێن کە ئێران ڕابەرایەتی دەکات و حیزبوڵای لبنانی، بزووتنەوەی حەماس لە کەرتی غەززە و حوسییەکانی یەمەن دەگرێتەوە.

گروپە چەکدارە شیعییەکان هاوکان لەگەڵ گەشەکردنی هەژموونی ئێران لە گۆڕەپانی سیاسی و ئەمنیی عێراقدا لە دوای داگیرکاریی ئەمەریکا کە ڕژێمی سەددام حسین-ی لە ساڵی ۲۰۰۳دا ڕووخاند، سەریان هەڵدا. 
بەهۆی پاڵپشتی دارایی و سەربازیی ئێرانەوە، ئەم گروپانە بوونە هێزێکی گەورە کە دەتوانێت لە ڕووی هێزی هێزەوە هاوشانی سوپای عێراق بێت.
هەروەها لە ڕێگەی دروستکردنی تۆڕی بازرگانی و بەدەستهێنانی کورسی لە پەرلەمان و پۆست لە حکومەتدا، لە پێکهاتەی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیی عێراقدا ڕەگیان داکوتاوە.
 لە ساڵی ۲۰۱٤دا دەستەی "حەشدی شەعبی" دوای فەتواکەی مەرجەعی باڵای شیعی لە عێراق ئایەتۆڵا عوزما عەلی سیستانی پێكهێنرا، و هەزاران خۆبەخش و ئەندامانی گروپە چەکدارەکان پەیوەندییان پێوە کرد بۆ شەڕکردن دژی ڕێکخراوی تیرۆریستی "دەوڵەتی ئیسلامی"کە دەستی بەسەر ڕووبەرێکی زۆری وڵاتەکەدا گرتبوو.

لە ساڵی ۲۰۱٦دا، پەرلەمانی عێراق یاسایەکی پەسەند کرد کە دەستەی "حەشدی شەعبی" تێکەڵی دامەزراوەی ئەمنیی فەرمی کرد و خستیە ژێر فەرمانی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانەوە. لە پاڵ چالاکییە سەربازییەکانیدا، دەستەکە ئۆڕگانی ئیداریی تێدایە کە سەرپەرشتی کاروباری دارایی، خاوەندارێتی، مەشق، پەروەردەیی و خزمەتگوزارییەکانی دەکات. 

دەستەکە بەپێی یاسای عێراق سەر بە سەرۆک وەزیرانە کە بەرپرسە لە دەستنیشانکردنی سەرۆکەکەی و سەرپەرشتیکردنی.

ڕەتکردنەوەی ڕادەستکردنی چەک بە دەوڵەتی عێراق

کەتائیبی حیزبوڵا لە دیارترین و بەهەژموونترین گروپە عێراقییەکانە، لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا هێرشی کردووەتە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمەریکا لە عێراق، و ژمارەیەک لە دیارترین فەرماندەکانی لە هێرشە ئەمریکییەکاندا کە بنکەکانیانی کردبووە ئامانج لەدەستداوە. 
هەروەها کەتائیبی سەیدولشوهەداء و بزووتنەوەی نوجەبا لە گروپە هەرە بەهەژموون و نزیکەکانن لە ئێرانەوە. ئەم سێ گروپە ڕەتیدەکەنەوە چەکەکانیان ڕادەستی دەوڵەتی عێراق بکەنەوە.
لە هەندێک حاڵەتدا، لیواکانی سەر بەم گروپانە لە ناو بنکەکانی حەشدی شەعبیدا جێگیرکراون، بەڵام بنکە و کۆگای چەک و وۆرکشۆپی دروستکردنی تایبەت بە خۆیانیان هەیە، کە بڕوا وایە زۆربەیان بۆ بەرهەمهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن) تەرخانکرابن. 
ئەم گروپانە بە شێوەیەکی سەرەکی لە هێرشەکانیاندا پشت بە درۆنی بۆمبڕێژکراو و مووشەک دەبەستن کە بڕوا وایە بەشێکیان بالیستیکی کورتمەودا بن.

"کەتائیبی حیزبوڵا"

"کەتائیبی حیزبوڵا" بەهێزترین گروپە لە "موقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق"دا. یەکێکە لە گروپە چەکدارە هەرە نزیکەکان لە ئێرانەوە، لەلایەن ئەبو مەهدی موهەندیسەوە لە ناوەڕاستی دەیەی یەکەمی سەدەی بیست و یەکەمدا دامەزراوە. هێرشێکی ئاسمانیی ئەمەریکا بۆ سەر بەغدا لە ساڵی ۲۰۲۰دا بووە هۆی کوژرانی موهەندیس لەگەڵ فەرماندەی سەربازیی بەهەژموونی ئێرانی لە ناوچەکە قاسم سلێمانی.

دوای دامەزراندنی، گروپەکە بە خێرایی ناوبانگێکی بەرفراوانی بەهۆی هێرشە کوشندەکانی دژی ئامانجە سەربازی و دیپلۆماسییەکان پەیدا کرد. تۆمەتبار کرابوو بە بەکارهێنانی تێکەڵەیەک لە هێرشی قەناس، مووشەک، هاوەن و بۆمبی چێنراوی سەر ڕێگاکان.

هەڵسەنگاندنەکانی هەواڵگریی نیشتمانیی ئەمەریکا ڕایدەگەیەنن کە ژمارەی ئەندامانی کەتائیبی حیزبوڵا نزیکەی ۱۰ هەزار شەڕکەرە. بەرپرسانی عێراقی و ئەندامانی گروپەکە ڕایانگەیاندووە کە دەستەکە بڕێکی زۆر درۆن، گووللە هاوەن و مووشەکی بالیستیکی کورتمەودای هەیە.

ئەمەریکا لە ماوەی چەندین ساڵدا چەندین هێرشی کردووەتە سەر شوێنەکانی سەر بە کەتائیبی حیزبوڵا، لەوانەش بنکە و ناوەندی مەشق و ناوەندی لۆجستی. گروپەکە تەحەدای بەیاننامەکانی حکومەتی کردووە کە داوای ڕاگرتنی هێرشەکانیان بۆ سەر هێزەکانی ئەمەریکا دەکرد. 
لە کاتی جەنگی ناوخۆیی سووریادا لە پاڵ گروپە چەکدارە شیعییەکانی دیکەدا دژی فەسیلەکانی ئۆپۆزسیۆنی سووریا، کە زۆربەیان سوننەن، شەڕی کردووە.
گروپەکە بەرپرسیارێتی خۆی لە چەندین کردەوەی ڕفاندنی دیار ڕاگەیاندووە. بەپێی بەرپرسانی عێراقی، گروپەکە ئێلیزابێس تسورکۆڤ، قوتابیی دکتۆرای ئیسرائیلی-ڕووسی لە کاتی گەشتێکی توێژینەوەدا بۆ عێراق لە ساڵی ۲۰۲۳دا ڕفاندووە.

"عەسائیبی ئەهلی حەق"

قەیس خەزعەلی سەرکردایەتی گروپی "عەسائیبی ئەهلی حەق" دەکات. خەزعەلی لە ساڵی ۱۹۷٤ لە گەڕەکێکی هەژارنشینی شاری سەدر لە بەغدا لەدایکبووە، هەوڵی داوە وێنەی خۆی باشتر بکات بۆ ئەوەی بێتە یەکێک لە سیاسییە دیارەکانی عێراق.

ناوی لە کاتی شەڕکردن دژی هێزەکانی ئەمەریکا کە لە ساڵی ۲۰۰۳دا  عێراقی داگیر کرد، بەرچاو کەوت. لە ساڵی ۲۰۰۷دا، هێزەکانی ئەمەریکا دەستگیریان کرد بە تۆمەتی دەستهەبوون لە هێرشێک بۆ سەر کۆمەڵگەیەکی حکومی لە کەربەلا، لە مۆڵگەی شیعییەکان لە باشووری عێراق، کە بووە هۆی کوژرانی پێنج سەربازی ئەمریکی. دوای بەسەربردنی نزیکەی سێ ساڵ لە زیندانێکی ئەمریکی لە عێراق ئازادکرا.

خەزعەلی لە ڕیزەکانی جەیشی مەهدی سەر بە پیاوی ئایینی دیار مقتدى سەدر دژی هێزەکانی ئەمەریکا شەڕی کرد، پێش ئەوەی لێی جیابێتەوە و لە ساڵی ۲۰۰٦دا "عەسائیبی ئەهلی حەق" دامەزرێنێت.