جەنگی ئابووریی بێپێشینە؛ ترامپ ستراتیژیی نوێ دژی ئێران و هاوپەیمانەکانی ڕادەگەیەنێت

پەنجەرە

دۆناڵد ترامپ دوای شەش مانگ لە دەستپێکردنی جەنگ، جارێکی دیکە بە پیتە گەورەکان نووسیویەتی و ستراتیژیی نوێی دژی ئێران ڕاگەیاند. لە سۆشیاڵ میدیاکەی خۆی "ترووس سۆشیاڵ" ڕایگەیاند کە پلانی هەیە بۆ وێرانکەرترین ڕێکاری ئابووریی لە مێژوودا دژی وڵاتێک، و بە "جەنگی ئابووریی و گۆشەگیری لەسەر ئاستێکی بێپێشینە" و "ڕۆژی سەرکەوتنی ئابووریی" وەسفیکرد.

هەڕەشە دژی ئەو وڵاتانەی پشتیوانی لە ئێران دەکەن

سەرۆکی ئەمریکا نووسیویەتی: "ئێوە خۆتان دەناسن". هەر کەسێک پشتیوانی لە "شێتەکە"ی تاران بکات، ڕووبەڕووی لێکەوتەی ئابووری سەخت دەبێتەوە. "هەر وڵاتێک ڕێگە بدات بە دامەزراوە داراییەکانی، کۆمپانیاکانی، فڕۆکەخانەکانی یان ئاژانسە حکومییەکانی بۆ پێشکەشکردنی هەر جۆرە پشتیوانییەک بۆ ئێران" دەبێت چاوەڕوانی لێکەوتەی ئابووریی سەخت بکات. 

ترامپ ناوی ئەو وڵاتانە یان سروشتی ئەم لێکەوتانەی دیاری نەکردووە. ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ چین، کە تا ئێستاش بڕێکی زۆر نەوت لە ئێرانەوە هاوردە دەکات. بەڵام وەک ماڵپەڕی تاگیسشاو (Tagesschau)ی ئەڵمانی ئاماژەی پێداوە، چین بەردەوام سەلماندوویەتی کە بە ئاسانی بە گوشارە ئابوورییەکانی ئەمریکا کاریگەر نابێت، وەک ئەوەی لە ململانێی بازرگانی نێوانیاندا ڕوویدا.
هەڕەشەکەی دوایی ترامپ وەڵامێکی دەستبەجێی لەلایەن بەیجینگەوە لێکەوتەوە: وتەبێژێک بەناوی وەزارەتی دەرەوەی چین ڕایگەیاند "سزاکان و گوشارەکان هاوکار نین لە چارەسەرکردنی کێشەکە". پێویستە هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان بە بەرپرسیارێتییەوە  بڕیار بدەن و کێشەکە لە ڕێگەی ئامرازە سیاسی و دیپلۆماسییەکانەوە چارەسەر بکەن.

سزاکان چیین؟

ترامپ دەرگای کراوەی هێشتەوە سەبارەت بەوەی "جەنگی ئابووری بێپێشینە" دژی ئێران لەخۆدەگرێت. وەکو زانراوە ئەمریکا و وڵاتانی دیکە ماوەیەکی درێژە سزایان بەسەر ئێراندا سەپاندووە. تا ئێستاش ڕوون نییە چ سزایەکی زیادە ڕەنگە بسەپێندرێت. ترامپ بێ دیاریکردنی ڕێکاری کۆنکرێتی و کرداری نووسیویەتی: "قاچاغچییەتی نەوت، ڕێککەوتنەکانی ئاڵوگۆڕی دراو، گواستنەوەی پول، نووسینگەکانی ئاڵوگۆڕی دراو، تۆماری کەشتییەکان، و کۆمپانیا وەهمییەکان - دەبێت هەموو ئەمانە دەستبەجێ ڕابگیرێن". هەروەها داوای لە هاوپەیمانەکانی ئەمریکا کرد پشتیوانی پێشکەش بکەن.

بەڵام وەزیری گەنجینەی ئەمریکا سکۆت بێسێنت، ڕۆژی پێنجشەممە (٢٠ی ئاب) گوتی، ئەمریکا "سەختترین سزاکانی مێژوو" بەسەر ئێراندا دەسەپێنێت و داوای لە بەیجینگ کرد هاوکاری لەگەڵ واشنتۆن بکات. بێسێنت زیادی کرد کە ڕۆژی دوشەممە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی ساز دەکات بۆ تاوتوێکردنی وردەکارییەکان. ئەو بە تۆڕی CNBCی ڕاگەیاند "ئەمە لێدانێکی دوو لایەنەیە. ئێمە گەمارۆمان خستووەتە سەر ئێران، و سەختترین سزاکانی مێژوو دەسەپێنین. ئەمە دژی ئێران سەردەگرێت و ئەم ڕژێمە دەڕووخێنین." لە درێژەی قسەکانیدا گوتی "کاتی ئەوە هاتووە هاوپەیمانەکانمان و باقی جیهان بڕیارێک بدەن."

ئابووری ئێران پێشتر تووشی لاوازییەکی زۆر بووەتەوە، بەڵام دەسەڵاتی ڕژێمی تاران هێشتا بەردەوامە. ڕژێم، لە بەرامبەردا، ئامرازێکی زۆر کاریگەری هەیە بۆ کاریگەریخستنە سەر تەواوی ئابووری جیهان: لە سەرەتای جەنگی ئێستاوە، ئێران بە کردەیی گەرووی هورمزی داخستووە، کە گەروویەکی گرنگە بۆ بازرگانی نەوت. ئەمە کێشەیەکە ترامپ خۆی لە بنەڕەتدا دروستی کردووە. 

پێش جەنگ ، کە لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە دەستی پێکرد، گەرووی هورمز کراوە بوو. ئەم گەمارۆیە بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی نەوت و بەنزین، بە ئەمریکاشەوە.

ئێران و پەرچەکردار

پەرچەکرداری ئێران وەک چاوەڕوان دەکرا، ملنەدان بوو. وەزیری دەرەوە عەباس عێراقچی بە ئاماژەدان بە ئاستی مێژوویی بەرزی قەرزی ئەمریکا ڕایگەیاند کە سەرۆکی ئەمریکا "تەنها هەوڵدەدات سەرنج لەسەر کێشە ئابوورییەکانی خۆی لابات" و بانگەشەی ئەوەی کرد کە "تیرۆری ئابووری" ئەمریکا هەڕەشە لە ئابووری جیهان دەکات. 
ڕاگەیاندنەکانی ئێران هەڵوێستی هاوشێوەیان دەربڕی، بەو پێیەی ئەوان بە سروشتی خۆیان هەڵوێستی فەرمی ڕژێمی ئێران دەگرنە بەر. ئاژانسی دەنگوباسی تەسنیم نووسیویەتی ئەمە "پێشهاتێکی نوێ نییە، ئەمریکا ساڵانێکە هەوڵدەدات هەموو پەیوەندییە دارایی و ئابوورییەکان لەگەڵ ئێران بپچڕێنێت".

ئێران "فێربووە چۆن خۆی لەم ڕێگرییانە بدزێتەوە و تێیدا شارەزا بووە". ئاژانسی دەنگوباسی فارس ئاماژەی بەوە کردووە کە ترامپ پێشتریش چەندین جار قسەی لەسەر ڕووخانی ئێران و لێدان لە ڕەهەندە مێژووییەکەی کردووە. ئاژانسەکە رایگەیاندووە کە ئیدیعاکانی لە "جەنگی دەرونی و هەڵمەتی پڕوپاگەندەی" ئاسایی زیاتر نین.

"ڕاگەیاندنێکی گەورە.. بەڵام بێ ستراتیژ"
لە ڕاستیدا، لە سەرەتای جەنگەکەوە، ترامپ گوتاری خۆی سەبارەت بە ئێران بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر گۆڕیوە، و زۆرجار بێ ئەوەی ڕاستییەکان بە کردەیی بگوڕێن. ئەو تەنها دوای یەک ڕۆژ ئەو باجانەی پاشەکشە پێکرد کە پێشتر بۆ گەرووی هورموز ڕایگەیاندبوون. 
زیاتر لە جارێک هەڕەشەی  "هێرشی گەورە"ی کرد کە هەرگیز ڕوویان نەدا. هەروەها هەڕەشەکەی بۆ ڕاگرتنی بازرگانی لەگەڵ ئیسپانیادا بەهۆی پشتیوانی نەکردنی لە جەنگی ئێران بێسوود بوو.
لە شیکارییەکەیدا بۆ هەڕەشەکەی دوایی ترامپ، سی ئێن ئێن نووسیویەتی: ئەمە "دوا وەرچەرخانی سەرسوڕهێنەرە" لە ململانێیەکدا کە شایەدی گۆڕانکاری تەکتیکی و پاشەکشەی بێشومار بووە. هێشتا دیار نییە ئایا جارێکی دیکە لەبەردەم تێچووە سیاسییە ڕاگوێزراوەکاندا پاشەکشە دەکاتەوە یان نا. زانای سیاسی ساشا لۆمان مانگێک لەمەوبەر لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ماڵپەڕی تاگیسشاوی ئەڵمانی ڕایگەیاندبوو کە سیاستەکانی ترامپ "تایبەتمەندن بە نەبوونی ستراتیژی". ڕەنگە گونجاوتر بێت سەیرکردنی هەڕەشەکەی بە "جەنگی ئابووری بێپێشینە" لەم چوارچێوەیەدا بێت.