لابردنی سفرەکانی سەر دیناری عێراقی؛ ئایا سودی بۆ گیرفانی هاووڵاتییان دەبێت؟
٤ ئەیلوول ٢٠٢٦ - ٧:٣٩ پاش نیوەڕۆ
پەنجەرە
لە عێراقدا جارێکی تر باسی لابردنی سفری سەر دینار عێراقی سەریهەڵداوەتەوە. شارەزایانی ئابووری لەسەر ئەم بابەتە کۆک نین؛ هەندێک دەڵێن باشە و هەندێکیش دەڵێن خراپە.
ئەگەر لە وڵاتانی تر بڕوانرێت، هەندێکیان ئەم کارەیان کرد و سەرکەوتوو بوون چونکە ئابوورییەکەیان بەهێزبوو، بەڵام هەندێکی تریان شکستیان هێنا و پارەکەیان بە تەواوی بێبەها بوو.
چۆن گەیشتینە ئەوەی بە ملیۆن مامەڵە بکەین؟
خەڵکی عێراق دەیان ساڵە ڕاهاتوون پارەیەکی زۆر بخەنە گیرفانیانەوە و بە سەدان هەزار و ملیۆن مامەڵە بکەن. بەڵام جاران وا نەبوو.
تا ساڵانی هەشتاکان، خەڵک بە فلس و پارەی ئاسن شتومەکیان دەکڕی و بڕی پارەی زۆر کەمبوو.
کێشەکە لە دوای شەڕی ساڵی ١٩٩١ و گەمارۆی ئابوورییەوە دەستی پێکرد. بەهای دینار زۆر دابەزی، بۆیە حکومەتی ئەو کاتە دەستیکرد بە چاپکردنی بڕێکی یەکجار زۆر لە پارە.
بەمەش پارە وردەکان لە بازاڕدا نەمان و پارەی گەورەی وەکو ١٠ هەزاری و زیاتر پەیدا بوون. کار گەیشتە ئەوەی بەهۆی زۆریی ژمارەی پارەکانەوە، بازرگانەکان لەبری ژماردن، پارەیان دەکێشا (وەزنیان دەکرد). باوەڕ دەکەیت لە حەفتاکاندا یەک دینار بەرامبەر سێ دۆلار بوو؟ کەچی ئێستا یەک دۆلار نزیکەی ١٣٠٠ دینارە.
ئایا ئەمە بڕیارێکی نوێیە؟
بیرۆکەی لابردنی سفری سەر دینار کۆنە. لە ساڵی ٢٠٠٧یشدا زۆر بە گەرمی باسی لێوە کرا بەڵام جێبەجێ نەکرا.
لە مانگی ئابی ٢٠٢٦، وەزیری پەیوەندییەکان مستەفا سەنەد، قسەی لەسەر کرد و وتی بڕیارێک هەیە بۆ گۆڕینی پارە و لادانی سفرەکان.
بەڵام پێشتر لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٦، حکومەت وتی هیچ بەرنامەیەکی وا نییە. بانکی ناوەندیش تا ئێستا هیچ شتێکی ڕەسمیی نەوتووە. بۆیە تا بانکی ناوەندی و حکومەت بە ڕەسمی ڕایگەیەنن، ئەم کارە ناکرێت.
ئایا بە لادانی سفرەکان خەڵک دەوڵەمەند دەبێت؟
ئەمە گرنگترین خاڵە کە دەبێت خەڵک تێی بگات: لادانی سفرەکان واتای ئەوە نییە دینار بەهێز دەبێت یان شتومەک هەرزان دەبێت. تەنها ئەوەیە ژمارەکان بچووک دەکرێنەوە.
دکتۆر وائل منزر کە شارەزایەکی ئابوورییە زۆر بە سادەیی دەڵێت: "ئەم کارە تەنها بۆ ئەوەیە هەڵگرتنی پارە و حیسابات ئاسان بێت، ئەگەرنا نە شت هەرزان دەکات و نە پارەکەش بەهێز دەکات. تەنها سوودی ئەوەیە خەڵک لەبری عەلاگە، پارەیەکی کەمتر دەخاتە گیرفانی، وە ڕەنگە خەڵک پارە شاراوەکانی ماڵەوە بباتە بانکەکان بۆ گۆڕینەوە."
ئەگەر ئەم کارە بکرێت، چۆن دەبێت؟
سەد هەزار دینار، دەبێتە سەد دیناری نوێ.
ئەگەر مووچەکەت ملیۆنێک بێت، دەبێتە هەزار دیناری نوێ.
بەڵام لە هەمان کاتدا، ئەو کراسەی پێشتر بە سەد هەزار دینار دەتکڕی، نرخی دەبێتە سەد دیناری نوێ.
واتە هیچ شتێک ناگۆڕێت، تەنها سفرەکان کەم دەبنەوە و شتومەک و مووچە بە هەمان ڕێژە ژمارەکانیان بچووک دەکرێتەوە.
وڵاتانی تر چییان بەسەر هات؟
زۆر وڵات ئەمەیان تاقیکردووەتەوە:
تورکیا (نموونەی سەرکەوتوو): لە ساڵی ٢٠٠٥ شەش سفری لە لیرە لابرد. ملیۆنێک لیرە بوو بە یەک لیرە. تورکیا سەرکەوتوو بوو، چونکە پێش ئەوەی سفرەکان لاببات، ئابوورییەکەی چاککردبوو و ڕێگری لە گرانبوونی شتومەک کردبوو.
ڕۆمانیا و غانا: ئەوانیش سفرەکانیان لابرد بۆ ئەوەی حیسابات ئاسان بێت. مووچەی خەڵک و نرخی شتومەکەکانیش پێکەوە بچووک بوونەوە و کێشەیەک دروست نەبوو.
زیمبابوی (نموونەی شکست): ئەم وڵاتە چەندین جار سفری سڕییەوە (سەرەتا ٣ سفر، دواتر ١٠ سفر، دواتریش ١٢ سفر). بەڵام چونکە بەردەوام بوو لە چاپکردنی پارەی بێ پشتیوان، شتومەک ڕۆژ بە ڕۆژ گرانتر دەبوو و سفرەکان دەگەڕانەوە، تا وای لێهات بەیەکجاری پارەکەی خۆیان فڕێدا و پارەی وڵاتانی تریان بەکارهێنا.
ڤەنزوێلا (نموونەی شکست): ئەمانیش چەندین جار لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٨ بۆ ٢٠٢١ سفرەکانیان سڕییەوە، بەڵام چونکە کێشەی ئابوورییان هەبوو و چارەسەریان نەکرد، پارەکەیان هەر بێبەها بوو.
عێراق دەبێت چی بکات؟
شارەزایان دەڵێن ئەگەر عێراق ئابوورییەکی بەهێزی نەبێت و نەتوانێت کۆنترۆڵی نرخی بازاڕ بکات، سڕینەوەی سفرەکان هیچ سوودێکی نابێت و تەنها خەرجییەکی زۆر لە چاپکردنی پارەی نوێدا بەفیڕۆ دەدات.
دکتۆر وائل دەڵێت پێویستە سەرەتا دۆخی سیاسی و دارایی عێراق جێگیر بێت و بانکەکان ڕێکبخرێنەوە. ئەگەر ئەمە نەکرێت، گۆڕینی پارەکە تەنها گۆڕینی ڕەنگ و شێوەی کاغەزەکەیە و هیچی تر.
بۆیە پرسیارە گرنگەکە ئەوە نییە کە چەند سفر دەسڕینەوە، بەڵکو ئەوەیە: ئایا عێراق دەتوانێت ڕێگری بکات لەوەی کە چەند ساڵێکی تر دووبارە ئەو سفرانە نەگەڕێنەوە سەر پارەکە بەهۆی خراپیی ئابوورییەوە؟