شەڕی ئەمریکا و ئێران: تێچووەکان، زیانەکان و ئەنجامە نەپێکراوەکان

پەنجەرە

دوای شەش مانگ لە جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، ئەنجامە سیاسی، ئابووری و سەربازییەکانی ئەم شەرە بەرچاو و ڕوون بوونەتەوە. 
لە لایەک جەماوەریی ترەمپ دابەزیوە و بازاڕەکانی وزە تێکچوون، لە لایەکی تریشەوە حکومەتی ئێران لاواز بووە، تواناکانی ئەمریکا کەمبوونەتەوە و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش زیاتر لە پێشتر کەوتووەتە ناسەقامگیرییەوە.

دوای شەش مانگ لەهێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، ئەو جەنگەی کە دۆناڵد ترەمپ دەیگوت "گەشتێکی کورتخایەن دەبێت"، ئێستا بووەتە گۆمێک کە تێیدا چەقیون و زۆر لایەنی بێزار کردووە، هەروەها هەڕەشە لە خولی سەرۆکایەتییەکەی دەکات.

ئێران خۆی بەدەستەوە نەداوە و ڕێگەی دەریایی گەرووی هورمز هێشتا ئاڵۆز و ئاستەنگدارە. هیچ ڕێگەچارەیەکی ڕوونیش دیار نییە بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگێک کە ترەمپ  دەیگوت لە چوار هەفتەدا تەواو دەبێت.

ئێستا ئەمریکا بە ڕوونی گەیشتووەتە ئەو تێگەیشتنەی کە هێرشی سەربازیی زیاتر، ئێران ناچار ناکات بێتە ژێر بار و سازش بکات؛ بۆیە دووبارە دەگەڕێتەوە سەر هەڵمەتی گوشاری ئابووری، بەو هیوایەی بتوانێت حکومەتی ئێران لاوازتر بکات.

مارکۆ ڕوبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا بە هاوپەیمانەکانی گوتبوو کە زۆر دوورە ئەمریکا لەم ڕەوشەی ئێستادا هێرشی نوێ بکاتەوە. ئەوەی لەمەودوا ڕوودەدات دیار نییە، بەڵام زۆرێک لە زیانە درێژخایەنەکانی جەنگەکە بۆ سەر ئەمریکا، ئێران و ئابووریی جیهان، بە ڕوونی دیارن.

ترەمپ لە ڕووی سیاسییەوە زیان دەکات

جەنگەکە لە سەرەتاوە لای خەڵک پاڵپشتیکاری زۆر نەبوو و ڕۆژ بە ڕۆژ دژایەتیکردنی زیاتر دەبوو. بەپێی ڕاپرسییەکی ڕۆیتەرز و ئیبسۆس، پشتیوانی خەڵک بۆ ترەمپ لە ٤٠٪ەوە دابەزیوە بۆ ۳۳٪. هۆکارەکەشی بەرزبوونەوەی نرخی بەنزینە، کە ئەمەش بەڵێنی هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٢٤ ی ترەمپی بەبا دادا کە دەیووت تێچووی ژیان لەسەر ئەمریکییەکان کەم دەکاتەوە.

ترەمپ کە لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەکاندا بەڵێنی دابوو کۆتایی بە جەنگەکان بهێنێت، دەڵێت بەهێزبوونی بەرنامەی مووشەکی و ئامانجە ئەتۆمییەکانی ئێران پێویستی بە وەڵامدانەوە بوو، بەڵام نەیتوانیوە زۆربەی دەنگدەران بەم بیرۆکەیە قایل بکات. ڕاپرسییەکان نیشانی دەدەن کە تەنیا ۳۱٪ی گەلی ئەمریکا پشتیوانی لەم جەنگە دەکەن.

ئەم ڕێژەیە زۆر کەمترە لە پشتیوانیی جەنگەکانی پێشووی ئەمریکا لە قۆناغی هاوشێوەدا؛ بۆ نموونە جەنگی ئەفغانستان بۆ چەندین ساڵ زیاتر لە ٥٠٪ی خەڵک پشتیوانییان لێ دەکرد.
توڕەیی دەنگدەران لە بەرزبوونەوەی نرخەکان بووەتە کێشەیەکی گەورە بۆ پارتی کۆماری (پارتەکەی ترەمپ)، بەتایبەت لەبەرئەوەی هەڵبژاردنی ناوڕاستی خول لە مانگی تشرینی دووەمدا نزیک بووەتەوە و دەبێت پارتەکە بەرگری لە زۆرینە بچووکەکەی خۆی لە هەردوو ئەنجومەنی کۆنگرێسدا بکات.

جگە لەوەش، جەنگەکە دووبەرەکی خستووەتە نێوان دوو بەرەی کۆمارییەکانەوە: بەرەیەک کە دەیانەوێت جەنگەکە بە خێرایی کۆتایی پێبێت، و یاسادانەرانێک کە پێیانوایە دەبێت ترەمپ بەردەوام بێت لە گوشاری سەربازی بۆ سەر تاران.

جەنگ ئابووریی جیهانی هەژاند

هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل دەستبەجێ ترسی لای هەموان دروستکرد؛ چونکە نزیکەی پێنجیەکی وزەی جیهان بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕێت (کە دەکەوێتە نێوان ئێران و عومان و تەسکترین خاڵی ٣٤ کیلۆمەترە). ئەم جەنگە بووە هۆی بازدانی خێرای نرخی نەوت و ترسی ئەوەی دروستکرد ئابووریی جیهان تووشی ئیفلیجی بکات.

زیانەکان گەورە بوون، بەڵام کەمتر بوون لەوەی لە سەرەتادا ئابووریناسان ترسیان لێی هەبوو. سندوقی نێودەوڵەتیی پول (IMF) لە دەستپێکی جەنگەکەوە دوو جار پێشبینییەکانی بۆ گەشەی جیهانی کەمکردووەتەوە؛ ئێستا پێشبینی دەکات ئابووریی جیهان ئەمساڵ ۳٪ گەشە بکات، لەکاتێکدا لە مانگی کانوونی دووەمدا پێشبینی ۳.۳٪ی دەکرد.

ئابووریی جیهان خۆڕاگرتر بوو بە بەراورد بە قەیرانەکانی نەوت لە دەیەی حەفتاکاندا. هۆکارەکەشی ئەوەیە ئابوورییە گەورەکان بە بەراورد بەو سەردەمە کەمتر پشت بە وزە دەبەستن، و خەرجکردن و وەبەرهێنانی بەهێز، بەتایبەت گەشەی بەردەوامی ژیریی دەستکرد، یارمەتیدەر بوو لە کەمکردنەوەی ئەم شۆکە ئابوورییە.

ئێران زیانی پێگەیشت، بەڵام تێک نەشکێنرا

سوپا و ئابووریی ئێران زەبری توندیان بەرکەوت، بەڵام تاران هێشتا دەتوانێت هێرش بکات و گەرووی هورمز بە داخراوی بهێڵێتەوە.
لە مانگی ئایاردا، ئەدمیراڵ براد کوپەر (فەرماندەی فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا) لە کۆنگرێس ڕایگەیاند کە هێزەکانیان ١٦١ کەشتیی جەنگییان تێکشکاندووە و ۸۲٪ی سیستمی بەرگریی ئاسمانیی ئێرانیان پەکخستووە. ئاماژەی بەوەش دا کە هێزی ئاسمانیی ئێران، کە پێشتر ڕۆژانە تا ۱۰۰ فڕینی ئەنجام دەدا، بەڵام ئێستا ئیفلیج بووە.
ئێران هێشتا درۆن و مووشەکی بەدەستەوە ماوە و توانیویەتی هێرش بکاتە سەر کەشتی و بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا. لە مانگی ئازاردا، ڕۆیتەرز بڵاویکردەوە کە ئەمریکا تەنیا بە دڵنیاییەوە توانیویەتی سێیەکی کۆگای مووشەکیی زەبەلاحی ئێران تێکبشکێنێت. چارەنووسی سێیەکی تریان نادیارە، بەڵام سەرچاوەکان بە ڕۆیتەرزیان گوتبوو کە بۆردومانەکان زیانیان پێگەیاندوون یان لە ژێر زەویدا لە تونێل و حەشارگەکاندا شاردراونەتەوە.

جەنگەکە هەزاران کەسی کردووەتە قوربانی و قەیرانی ئابووریی ئێرانی توندتر کردووە؛ ئەمەش هەڵئاوسانی زیاتر کردووە و بازرگانی پەکخستووە. بەپێی ئاماری فەرمیی ئێران، لە مانگی تەمووزدا هەڵئاوسانی نرخی خۆراک گەیشتووەتە ۱۲۸٪. بەڵام لە لایەکی ترەوە، ئەم جەنگە بووەتە هۆی ئەوەی ناکۆکییە سیاسییە ناوخۆییەکانی ئێران وەلا بنرێن و دەسەڵاتداران بە توندی دەنگی ناڕازییان سەرکوت بکەن.

تێکدانی سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ئامانجی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل ئەوە بوو مەترسیی ئێران لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لا ببەن، بەڵام شیکەرەوەکان دەڵێن بە پێچەوانەوە، تاران گەرمتر بووە و ناوچەکەی نائارامتر کردووە.

هێرشە مووشەکی و درۆنییەکانی ئێران بۆ سەر وڵاتانی کەنداو (کە هاوپەیمانی ئەمریکان)، بنکە سەربازی و دیپلۆماسییەکانی ئەمریکایان کردووەتە ئامانج و گەشتە ئاسمانییەکانیان پەکخستووە.
هەروەها هێرشەکانی ئێران بۆ سەر کەشتییەکان، لەگەڵ گەمارۆدانی دەریای سور لەلایەن حوسییەکانەوە بۆ سەر کەشتییەکانی پەیوەندیدار بە سعودیە، تێچووی دڵنیایی (تأمین) و گواستنەوەی دەریاییان زۆر بەرزکردووەتەوە. ئەمەش تەنیا زیان بەو کەشتییانە ناگەیەنێت کە هێرشیان دەکرێتە سەر، بەڵکو گەیاندنی کەلوپەل پەکدەخات و بێبازاڕی و نادیاری بۆ ئابووریی وڵاتانی کەنداو دروست دەکات.

ئێران و دروستکردنی چەکی ئەتۆمی

هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە کاتی هێرشەکەی حوزەیرانی ٢٠٢٥ و قۆناغی یەکەمی جەنگی ئێستادا، زیانی زۆر گەورەیان بە سێ لە بنکە سەرەکییەکانی پیتاندنی یۆرانیۆمی ئێران و ئەو شوێنانە گەیاند کە گومانی کاری سەربازییان لێ دەکرا؛ هەروەها هێرشەکانی ئیسرائیل زانا دیارەکانی ئەتۆمیی ئێرانیان کوشت.

دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکا لە مانگی ئایاردا مەزەندەیان کرد کە ئێستا ئێران ساڵێکی پێویستە تا کەرەستەی تەواو بۆ چەکی ئەتۆمی بەرهەم بهێنێت، لەکاتێکدا پێش جەنگ تەنیا شەش مانگی پێویست بوو. ڕێگریکردن لە ئێران بۆ دەستگەیشتن بە چەکی ئەتۆمی، لە سەرەوەی ئامانجەکانی ترەمپ بوو لەم جەنگەدا.
بەڵام ڕەوشی ڕاستەقینەی بەرنامەکە تەواو ڕوون نییە، چونکە پشکنەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان نەیانتوانیوە سەردانی بنکە ئەتۆمییەکان بکەن. ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆمی نەیتوانیوە شوێنی نزیکەی ٤٤٠ کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراوی ٦٠٪لە دوای هێرشەکانی ساڵی ٢٠٢٥ەوە دیاری بکات. لە ڕووی تیۆرییەوە، ئێران دەتوانێت ئەو یۆرانیۆمە لە بنکەیەکی نهێنیدا بە خێرایی بپیتێنێت بۆ ئاستی چەکی ئەتۆمی. ئێران هەردەم ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە بە دوای بۆمبی ئەتۆمییەوە بێت.

ئامادەگی سوپای ئەمریکا کەمبووەتەوە

سوپای ئەمریکا بەهۆی هێرشەکانی ئێران و ڕووداوەکانی ترەوە ژمارەیەک فڕۆکە و درۆنی لەدەستداوە. ڕاپۆرتێکی کۆنگرێس لە مانگی ئایاردا ئاماژەی بەوە کرد کە ٤٢ فڕۆکەی سەربازیی ئەمریکی لەم جەنگەدا کەوتوون یان لەدەستچوون.
کەمبوونەوەی تەقەمەنی بووەتە نیگەرانییەکی زۆر گەورە. ڕۆیتەرز بڵاوی کردەوە کە سوپای ئەمریکا "نزیكەی تەواوی" کۆگای مووشەکە پێشکەوتوو و وردەکانی بەکارهێناوە. 
ناوەندی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی ڕایگەیاندووە کە ئەمریکا تا مانگی تەمووز نزیکەی ٦٥٪ی مووشەکەکانی بەرگریی پاتریۆتی بەکارهێناوە، و کۆگای مووشەکەکانی سیستمی بەرگریی "ثاد"ی بەلایەنی کەمەوە ۳۸٪ کەمکردووەتەوە.

واشنتۆن ناچار بووە فڕۆکە و کەشتییە جەنگییەکانی لە ئەوروپا و ناوچەی پاسفیکەوە بگوێزێتەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەمەش وایکردووە ئەرکی سەربازەکانیان زۆر درێژ ببێتەوە و پرسیار دروست بکات کە ئایا ئەمریکا لە شوێنەکانی تری جیهان ئامادەیی جەنگی ماوە یان نا.

کەشتیی فڕۆکەهەڵگری "جێراڵد ئاڕ פורد" زیاتر لە ساڵێکە لە دەریا لەسەر ئەرکە، کە ئەمە درێژترین ماوەیە لە دوای جەنگی ڤێتنامەوە. یاسادانەرانی ئەمریکاش نیگەرانن لە ڕەوشی سەربازانی سەر کەشتیی "ئەبراهام لینکۆڵن" کە ۲۰۰ ڕۆژە بەردەوام لە دەریادان. هەفتەی ڕابردوو کەشتییەکی تر کە لە زەریای هێمن بوو هاتە شوێنی، کە ئەمەش نیشانی دەدات جەنگەکە چۆن تواناکانی ئەمریکای داپڵۆسیووە.