کوردستانی سوور؛ قەوارەیەکی سیاسی یان یارییەکی ژیۆپۆلیتیکی؟

پەنجەرە

شەش ساڵ (١٩٢٣ - ١٩٢٩) تەمەنی هەرێمێک بوو کە لە بەڵگەنامە فەرمییەکانی یەکێتیی سۆڤیەتدا بە "کوردستانی سوور" ناسرا؛ هەرێمێک بە پایتەختێتی شاری لاچین (Laçîn) و زمانی فەرمیی کرمانجی بە پیتی کیریلی. 
ناوچەکە هەریەک لە کەرەکیشڵاک (قەرەقیشڵاق)، کەلبەجار، کوباتلی (قوبادلی)، کوتورلی، کوردگاجی و مورادخانلی لەخۆدەگرت.

ئامارە دیموگرافییەکانی ئەو دەمە دەریئەخەن کە زۆربەی ئەم ناوچانە بە ڕێژەی زیاتر لە %٩٨ دانیشتوانەکەی کورد بوون (کەرەکیشڵاک %٩٩٫٧، کەلبەجار %٩٩٫٨، قوتورلی %٩٩٫٩، کوردحاجی %٩٨٫٦، مورادخانلی %٩٨٫٠٢). بەڵام لە هەنگاوێکی ئاڵۆزدا، دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت ناوچەی قوبادلییان لکاند بە هەرێمەکەوە کە %٩٨٫٩ی دانیشتوانەکەی ئازەری بوون و %١ی ئەرمەن بوون. 

توێژەر دکتۆر جەبار قادر و مێژوونووس داڤید بابایان ئاماژە بەوە دەکەن ئەم هەنگاوە بۆ ئەوە بوو ڕێژەی گشتی کورد لە %١٠٠ەوە داببەزێنرێت بۆ %٧٣، تاوەکو ڕێگری بگرێت لە دروستبوونی قەوارەیەکی سیاسیی سەد دەر سەد کوردی کە ببێتە مایەی نیگەرانی بۆ باکۆ.

لە لایەکی ترەوە، بەپێی توێژینەوەکانی وەکیل مستەفا، ڕەگ و ڕیشەی دروستبوونی ئەم ئۆتۆنۆمییە بۆ هاوکێشە جەنگییەکانی قەوقاز و داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەکە لەلایەن فلادیمێر لینین و نەریمانۆڤ (وەزیری دەرەوەی ئازەربایجانی سۆڤیەت) دەگەڕێتەوە. 
مەبەستی سەرەکی دروستکردنی ناوچەیەکی بێلایەن بوو لەنێوان ئەرمەنیا و ئازەربایجاندا تا ڕێگری لە هێرشەکانی گرووپە چەکدارەکانی وەک "دەشناک" بگرێت بۆ سەر ئازەربایجان. بەڵام دوای جێگیربوونی دەسەڵاتی مەرکەزی لە مۆسکۆ و لەسەروبەندی حوکمڕانیی جۆزێف ستالیندا لە ساڵی ١٩٣٠، کوردستانی سوور ئەرکی سیاسیی خۆی کۆتایی پێهات و هەڵوەشێنرایەوە، کە دواتر بووە هۆی ڕاگوواستن و فەوتانی سەدان هەزار کورد لە ناوچەکەدا.

هەوڵی دووەم بۆ بوژاندنەوەی ئەم قەوارەیە لە ساڵی ١٩٩١ لەسەردەمی پێریسترۆیکای میخائیل گۆرباتشۆڤ و بە ڕێبەرایەتیی چالاکوانانی کورد وەک (بابایڤ محەمەد سلۆ) سەریهەڵدا. گۆرباتشۆڤ فەرمانی بە سەرۆکی ئازەربایجان کرد کە ئۆتۆنۆمییەکە بگەڕێنێتەوە، بەڵام بەهۆی دەستوەردانی سیاسیی وڵاتانی ناوچەکە، ئاڵۆزییە سەربازییەکانی شەڕی قەرەباغ و لەبەریەکهەڵوەشانی سۆڤیەت، پرۆژەکە بۆ هەمیشە لەباربرا.

مێژووی ڕادیۆ کوردییەکان و وەرچەرخانی یەریڤان

لە مێژووی ڕاگەیاندنی کوردیدا، دوای دەرچوونی یەکەم ڕۆژنامە (کوردستان ١٨٩٨)، ڕادیۆ بووە بزوێنەری سەرەکیی پاراستنی هەستی نەتەوەیی و فۆلکلۆر. بەر لە گەشەکردنی ڕادیۆی یەریڤان، چەندین ئەزموونی تر لە ناوچەکەدا سەریانهەڵدا؛ ساڵی ١٩٣٩ بەشی کوردی لە ڕادیۆی بەغدا بە پشتیوانی دەوڵەت کرایەوە کە هونەرمەند عەلی مەردان کاری تێدا کرد. 
لە ساڵی ١٩٤١ فەرەنسییەکان ڕادیۆی "لیوانت"یان لە بەیروت دامەزراند و دوای پێنج ساڵ دایانخست. هەروەها لە ساڵی ١٩٤٢ تا ١٩٤٤ حکومەتی بەریتانیا "ڕادیۆی ڕۆژهەڵاتی نزیک"ی بەڕێوەبرد کە شاعیرانی وەک گۆران و ڕەفیق چالاک کاریان تێدا دەکرد، و لە ساڵی ١٩٤٥یشدا لە سەردەمی کۆماری کوردستان ڕادیۆیەکی کوردی لە تەبرێز دەستی بە پەخش کرد.

لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٥، یەکێتیی سۆڤیەت بۆ جاری دووەم ڕێگەی دا بە دەستپێکردنەوەی بەشی کوردی لە ڕادیۆی یەریڤان. لەژێر بەڕێوەبردنی خەلیل مورادۆڤ (لە ١٩٥٧ تا ١٩٨١) و بە هاوکاریی کەسایەتییەکانی وەک ئەمین ئاوداڵ و حەجێ ڤۆندی، ئەم ڕادیۆیە بووە ناوەندێکی زێڕین بۆ کۆکردنەوەی فۆلکلۆر و ناساندنی سەدان دەنگی ڕەسەنی کوردی بە جیهان.

ژنانی پێشەنگ؛ دەنگ و قەڵەمی ڕادیۆی یەریڤان

خاڵی وەرچەرخان لە مێژووی ڕادیۆی یەریڤاندا، ئامادەیی
 بەهێز و پێشەنگانەی ژنانی کورد بوو لە بوارەکانی بێژەری، هونەر و ئەدەبدا:

 ئیزنیڤا ڕەشید (١٩٢٦ - ٢٠٠٠): یەکەمین ژنە بێژەری ڕادیۆکە بوو لە ساڵی ١٩٥٥ کە بۆ ماوەی ٢٧ ساڵ بێ دابڕان بەردەوام بوو؛ بەهۆی ڕۆڵە مێژووییەکەی بە "دایکی ڕادیۆی کوردی" دەناسرێت. لە پاڵ بێژەریدا، نووسەرێکی چالاکی مافەکانی ژنان بوو لە ڕۆژنامەکانی ڕێیا تازە و ڕۆژی نوێ.

 سووسیکا سیمۆ (١٩٢٧ - ١٩٧٧): یەکەم ژنە سترانبێژی کورد بوو لە یەکێتیی سۆڤیەت کە لە ساڵی ١٩٤٦ەوە دەرکەوت. سەرەڕای بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان، بە گۆرانییە نیشتمانی و کۆمەڵایەتییەکانی (لەوانە گۆرانی لەسەر دادپەروەری و مافی کرێکاران) ناوێکی دیاری بەجێهێشت.
 ئاسلیکا قادر: ڕۆشنبیر و خاوەن بڕوانامەی ڕۆژهەڵاتناسی (١٩٦٨)، کە ساڵانێک وەک چاودێری پەروەردەیی لە ئەرمەنستان کاری کرد و خزمەتی بە زمانی کوردی گەیاند، تا ئەوەی لە نەوەدەکاندا دوای هەڵوەشانەوەی سۆڤیەت ڕووی لە ئەوروپا کرد.

فاتمە عیسا (١٩٣٤ - ٢٠٠٠): خاوەنی دەنگێکی ڕەسەن و پڕ لە سۆز، کە لە ساڵی ١٩٧٢ەوە بە گۆرانیی ناسراوی "مینا" لەگەڵ سووسیکا خاتوون دەرکەوت و دواتریش بە گۆرانییەکانی وەک "دێنە مە"، "گەدێ نزرۆ" و "شەڕێ ڕەیا" بووە بەشێک لە بیرووەریی فۆلکلۆری کوردی.

ڕادیۆی یەریڤان و ئەزموونی کوردستانی سوور، نیشانەی قۆناغێکی ئاڵۆز بەڵام پڕ لە شاکاری کولتووریی کوردانی قەفقاسن؛ سەردەمێک کە سەرەڕای بڕیارە سیاسییە سەختەکان و نەهامەتییەکانی ڕاگوواستن، توانی ناسنامە، هونەر و دەنگی نەتەوەیی لەناو جەرگەی سۆڤیەتدا بە زیندوویی بهێڵێتەوە.